Ευρυτανία – Δήμος Αγράφων

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Η ανάπτυξη στον ορεινό χώρο των Αγράφων 

Η Ελλάδα, παρόλα τα τεράστια κονδύλια που ‘’διαχειρίζεται’’ γιαυτό το σκοπό δεν έχει καταλήξει ακόμα τι είδους ‘’ανάπτυξη’’ είναι αυτή που χρειάζεται. ‘’Αειφόρο’’ ή ‘’ενδογενή’’, ‘’συμμετοχική’’ ή ‘’αυθεντική’’, ‘’αυτοδύναμη’’ ή κάποια άλλη; Χρειάζονται ξενοδοχεία με θερμαινόμενες πισίνες, Spa και χαμάμ στον ορεινό χώρο;. Είναι απαραίτητοι δεκάδες δρόμοι στα βουνά, χαραγμένοι μάλιστα πάνω στα παλιά μονοπάτια; Ευνόητες οι απαντήσεις. 

Πρώτη προτεραιότητα για την διοίκηση του δήμου Αγράφων λοιπόν, πρέπει να είναι η θεσμοθέτηση χωροταξικά και νομικά, ενός Περιβαλλοντικού – Οικολογικού – Πολιτισμικού Πάρκου (με προεδρικό διάταγμα), που με τη σειρά του, θα φέρει τη διατήρηση των φυσικών πόρων και την αναγνώριση των ορεινών περιοχών με την ιδιαιτερότητά τους. Για παράδειγμα, από τις 449 περιοχές ιδιαίτερου φυσικού κάλους της χώρας μας, τα Άγραφα αναφέρονται μόνο πέντε φορές, αντί ολόκληρος ο ορεινός χώρος των Αγράφων ή έστω του ομώνυμου δήμου να έχει ήδη καταγραφεί σαν οικολογικό πάρκο ή σαν κάτι ξεχωριστό. Επιπρόσθετα, οι ιδιωτικές ή δημόσιες επενδύσεις πριν ξεκινήσουν να έχουν διασφαλίσει ότι θα κατευθυνθούν σε ήπιες μορφές οικοτουρισμού, αγροτουρισμού, από αυτές που ζηλεύουμε στην Ευρώπη. 

Ενδεικτικές προτάσεις υπάρχουν στα:

Ντίνος Μπομποτσιάρης, «Ευρύτερη Ευρυτανία: η αναγκαιότητα του Οικοτουριστικού Πάρκου και η Αειφορική ανάπτυξη», περιοδικό Οικοτοπία, τ. 15, Ιούλιος – Αύγουστος (1999) 38 – 39.

Δρ. Δ. Κατσαρού, «Ορεινοί χώροι της Ελλάδας», περιοδικό Οικοτοπία τ.13, Μάρτιος – Απρίλιος (1999) 42, στο ίδιο: Δημήτρη Παπαχρήστου, «Η Ευρύτερη Ευρυτανία και η ενότητα του ορεινού χώρου», 43.

Ηλία Προβόπουλου, «Έγκλημα στο Βελούχι» και «Πατρώα γη Ευρυτανία», περιοδικό Οικοτοπία τ.35, Οκτ – Νοε – Δεκ (2005) 44 – 45.

Παρόμοιες προτάσεις ανάπτυξης σε επιστημονική βάση στο: Ε.Π. Δημητριάδης – Γ.Π. Τσότσος, «Βιώσιμη ανάπτυξη στον ιστορικό – παραδοσιακό οικιστικό χώρο του Σμόλικα»,  University Studio Press, Μνημείο & Περιβάλλον, τ.6, (2000) 143 – 160.

Το πιο σοβαρό απ’ όλα, είναι ότι η αντιμετώπιση ακριβώς αυτών των θεμάτων που σχετίζονται με το περιβάλλον και τα περιβαλλοντικά θέματα έχει αποκοπεί τελείως από τις συζητήσεις περί ανάπτυξης, δείτε σχετικά: Δημήτρη Καραβέλλα «Ελλάς, η χώρα των χαμένων ευκαιριών», περιοδικό Οίκο, τ. 42 Μάρτιος (2006) 48.  

Βιολογική κτηνοτροφία: Πράγματι, αν συζητάμε για ποιότητα τότε πρέπει να ρίξουμε μια ματιά στο παρελθόν των Αγράφων. Αν και οι εποχές που ο τόπος ήταν γεμάτος από κοπάδια προβάτων έχει προ πολλού περάσει, ο περιβάλλων χώρος παραμένει μια πύλη στο παρελθόν. Από τα αρχαία χρόνια σε αυτά τα απροσπέλαστα, απομονωμένα, μέρη, όπως και σε όλο το συγκρότημα της Πίνδου, η κυρίαρχη οργανωμένη μορφή της οικονομίας είναι η κτηνοτροφία. Άλλωστε, εκτός από λίγους καλοκαιρινούς κήπους που διαθέτει και διαμορφώνει για τις ανάγκες της κάθε οικογένεια, δεν υπάρχει άλλο κατάλληλο έδαφος· περισσότερο από το 53% του ευρυτανικού εδάφους έχει υψόμετρο πάνω από 1000 μ., γεγονός που καθιστά προβληματικές τις γεωργικές καλλιέργειες.  

Όμως δεν συμβαίνει το ίδιο με την κτηνοτροφία στα πλούσια, απέραντα δάση, και τα λιβάδια για την βοσκή των ζώων.  Στην ευρύτερη περιοχή των Αγράφων υπάρχουν μερικοί από τους καλύτερους και μεγάλους θερινούς βοσκότοπους, που κάποτε ήταν γεμάτα από τα διάσημα τσελιγκάτα των Τσιγαριδαίων, Πλαταίων, Καραϊσκαίων, Πατσαουραίων,  Μιχαλοπουλαίων, Μαλαμούληδων, Ακριβάκηδων, Μποταίων, Αλεξαίων και δεκάδων άλλων μικρότερων κτηνοτρόφων που εφοδίαζαν τις αγορές με ολόφρεσκα ντόπια τυριά, γιαούρτια, γάλα και τόσα άλλα παράγωγα, δέρματα, μαλλί κ.ά.

Στις μέρες μας, αυτή η πλούσια παράδοση της περιοχής συνεχίζει σε μικρότερη κλίμακα αυτό που έμαθε να κάνει καλά τόσους αιώνες. Να παράγει πραγματικά βιολογικά προϊόντα κρέατος χωρίς βελτιωτικά, από πολλούς κτηνοτρόφους που συνεχίζουν την παράδοση των προπατόρων τους.  

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Πολιτισμός
(Ζωγράφοι, Ελληνομουσείο Βραγγιανών, Νιάλα)

Οι Ζωγράφοι των Αγράφων

Τα Άγραφα υπήρξαν σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας ενιαία περιοχή από άποψη ιστορικών, πολιτισμικών, κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών, οι οποίες διαμόρφωσαν και την καλλιτεχνική τους ενότητα με γνωστούς αγιογράφους. Ήδη τον 15ο αι. οι ζωγράφοι των Αγράφων είχαν δημιουργήσει μια ολόκληρη σχολή ζωγραφικής δίνοντας εξαίρετα δείγματα της τέχνης τους σε εκκλησίες της ευρύτερης περιοχής. Δείγματά της τέχνης τους μπορείτε να δείτε στα Βραγγιανά στον ναό της Αγίας Παρασκευής με τοιχογραφίες του 1648 που σύμφωνα με επιγραφή, έγιναν με δαπάνη: των τιμιωτάτων αρχόντων κυρού Αυγέρου και Αρμάγου. Ο ευρύτερος καλλιτεχνικός οργασμός στην περιοχή αποτυπώνεται δύο χρόνια νωρίτερα όταν εικονογραφείται ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου (στη συνοικία Παρθενέικα) με δαπάνη: του τιμιωτάτου και ευγενεστάτου άρχοντος του κυρού Χρίστου υιού του Ανδρέου Λούτσου.

Οι καλλιτέχνες της περιοχής εργάζονται με μεράκι και γνώση των κανόνων της ορθόδοξης ζωγραφικής γιαυτό είναι περιζήτητοι και πέρα από την πατρίδα τους, ως τη μακρινή Ρωσία. Ο ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου στη Μοσχόπολη, τη μητρόπολη του βλαχόφωνου ελληνισμού στη σημερινή Αλβανία, ήταν ο μεγαλύτερος της πόλης και λειτουργούσε ως καθεδρικός. Από επιγραφή στη δυτική είσοδο πληροφορούμαστε ότι ο ναός χτίστηκε και αγιογραφήθηκε από τους αγραφιώτες ζωγράφους Θεόδωρο, Αναγνώστη και Στεριανό το έτος 1712. Το 1743 ο Διονύσιος εκ Φουρνά, ζωγράφος και συγγραφέας κατά το Θεοφάνη, ζωγραφοδιδάσκαλος κατά τον Αναστάσιο Γόρδιο, ιδρύει το φημισμένο σχολείο στον Φουρνά για τα κοινά γράμματα, φροντιστήριον εις σπουδήν των εκείσε ευρισκομένων παίδων, μοναδικό για τον αποκλεισμένο αυτό τόπο. Το συγγραφικό του έργο, Περί Ζωγραφικής και Ερμηνεία της Ζωγραφικής Τέχνης αποτέλεσε σταθμό στην ιστορία της μεταβυζαντινής τέχνης. 

Η Αγία Παρασκευή στα Βραγγιανά και το Ελληνομουσείο Αγράφων

Στη θέση «Γούβα» των Βραγγιανών υπάρχει ο μονόχωρος ναός της Αγίας Παρασκευής, πολύτιμο μνημείο του 17ου αι. με ωραίο ξυλόγλυπτο τέμπλο (1660 – 1681). Ο επισκέπτης, με τη διακριτική παρουσία της επιτρόπου Ιφιγένειας Παρθένη μπορεί να θαυμάσει τις τοιχογραφίες του 1648 που σύμφωνα με επιγραφή έγιναν με δαπάνη: των τιμιωτάτων αρχόντων κυρού Αυγέρου και Αρμάγου. Το άλλοτε καθολικό της ομώνυμης μονής, αναστηλώθηκε από την 7η Ε.Β.Α. αρχικά το 1973 και στη συνέχεια στις μέρες μας (2003 – 2005) με κονδύλια του Γ’ ΚΠΣ. Στον περιβάλλοντα χώρο έγιναν εργασίες καθαρισμού αποκαλύπτοντας ορισμένα από τα κελιά της βόρειας πτέρυγας της μονής. Από αυτούς, οι δύο ανατολικοί μπορούν να ταυτιστούν με κελλιά και οι δυτικοί με την τράπεζα και το μαγειρείο.

Εδώ, είχε την έδρα της η Σχολή Βραγγιανών ή όπως ονομάστηκε αργότερα Ελληνομουσείο Αγράφων. Ιδρύθηκε το 1661 από τον σπουδαίο λόγιο Ευγένιο Γιαννούλη. Με τον θάνατό του (1682), τον διαδέχθηκε ο μαθητής του Αναστάσιος Γόρδιος. Με το ασίγαστο πάθος του για βιβλία εμπλούτισε τη σχολή, η οποία περιλάμβανε 4.000 τόμους στην ελληνική, τη λατινική και τη γερμανική γλώσσα, καθώς και πολλά χειρόγραφα. Μετά την αποδημία του Αναστασίου Γόρδιου (1729), διάδοχος στη γόνιμη διδασκαλία ήταν ο μαθητής του, Θεοφάνης εκ Φουρνά έως το 1735. Η Σχολή επιβίωσε μέσα από ένα κυκεώνα δυσκολιών και λειτούργησε κανονικά μέχρι το 1770, κατά άλλους μελετητές μέχρι το 1821.

Οι λεηλασίες που υπέστη στα Ορλωφικά (1770) διέλυσαν την ίδια και την πολύτιμη βιβλιοθήκη της, τα βιβλία της οποίας διαρπάγησαν ή καταστράφηκαν. Μεταξύ των σπουδαστών της ήταν ο Χρύσανθος ο Αιτωλός, αργότερα καθηγητής φιλοσοφίας – φυσικομαθηματικών στην Πατριαρχική Σχολή και αργότερα σχολάρχης στη Νάξο. Σπουδαστής το 1736, ήταν ο αδελφός του Χρύσανθου, Κοσμάς ο Αιτωλός, ο μετέπειτα εθναπόστολος.

Σήμερα, στον εξωτερικό χώρο της Αγίας Παρασκευής χτίστηκε ένα νέο κωδωνοστάσιο ενώ μπροστά στην αυλή της υπάρχουν δύο αναμνηστικές στήλες με τις προτομές των διδασκάλων Ευγένιου Γιαννούλη και Αναστάσιου Γόρδιου. Στον παρακείμενο πετρώδη λοφίσκο η μαρμάρινη πλάκα υπενθυμίζει το σημείο όπου δίδασκαν οι επιφανείς δάσκαλοι της Σχολής Βραγγιανών. 

ΝΙΑΛΑ

Με αρκετές στροφές ο δρόμος από το διάσελο και τον ναό του Αγίου Νικολάου Βραγγιανών πλησιάζει το ορεινό πέρασμα του αυχένα κατηφορίζοντας προς την ξακουστή Νιάλα. Αριστερά σας είναι το περήφανο, οξυκόρυφο «Φλυτζάνι 2017 μ. υψ.» με σύντροφο χαμηλότερα τους «Πέντε Πύργους 2004 μ. υψ.» ενώ δεξιά, ο άγριος «Καταραχιάς 2003 μ. υψ.». Η διαδρομή κινείται στην ισοϋψή των 1700 – 1800 μ. σ’ ένα σχεδόν ξερό, γεμάτο πέτρα τοπίο στολισμένο από δεκάδες πολύχρωμα αγριολούλουδα που ξεφυτρώνουν εδώ κι’ εκεί. Σε οποιοδήποτε σημείο απ’ την άνοιξη και μετά, σταματήσετε κι’ ανεβείτε με τα πόδια στα καταπράσινα λοφάκια δεξιά του δρόμου θα αντικρίσετε το υπερθέαμα των αγραφιώτικων βουνών σε μια θάλασσα κορφών, ενώ χαμηλότερα φαίνονται οι χωματόδρομοι που ενώνουν τους μικροοικισμούς με τα μεγαλύτερα χωριά. Με εξαίρεση το δρόμο με τα πρανή που κινήστε, όλη η χαράδρα αριστερά σας είναι καταπράσινη από τις συστάδες ελάτης ένα θέαμα πραγματικά αξέχαστο. 

Σύντομα θα φτάσετε στο μνημείο της Νιάλας.
Η λιτότητα του κρύβει μια πραγματική, συγκλονιστική ιστορία, απ’ αυτές που μόνο άνθρωποι σε πολεμικές συνθήκες μπορούν να γράψουν. Πάνω στο πέτρινο χτιστό τοιχίο υπάρχουν δυο μαρμάρινες σκαλιστές πλάκες εκ’ των οποίων η μία, έχει σκαλισμένο ένα συγκινητικό ποίημα ενώ η άλλη αναφέρει το γεγονός συνοπτικά: «Στη θέση αυτή έπεσαν χτυπημένοι από φοβερή χιονοθύελλα αντάρτες του Δ.Σ.Ε. στρατιώτες του Κυβερνητικού στρατού και άμαχοι πολίτες στις 12/4/1947». Όμως η ιστορία δεν είναι τόσο απλή, όσο φαίνεται με την πρώτη ματιά. Μολονότι είναι η πιο γνωστή από τις τραγωδίες, όσους απ’ τους ντόπιους ρωτήσετε περιέργως, θα σας τη διηγηθούν λειψή. Συνήθως σταματούν την αφήγηση, στην ανθρώπινη, πιθανόν τυποποιημένη αθώα άποψη, ότι: «μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού και φαντάροι του Κυβερνητικού κοιμήθηκαν μαζί και πολλοί πέθαναν», ενώ κάποιοι, ενδέχεται να προσθέσουν: «για να επιβιώσουν από τη χιονοθύελλα». Η αλήθεια, ως συνήθως, είναι πιο σκληρή.

Σε όλο του το παρελθόν ο δύσβατος χώρος των Αγράφων αποτέλεσε εστία απελευθερωτικών αγώνων, κρησφύγετο σε όλες τις δοκιμασίες των ανθρώπων που είτε από ανάγκη είτε από ανελέητους διωγμούς κατέφευγαν στην ασφάλεια που πρόσφεραν οι οικισμοί, τα ονομαστά βουνά με τ’ ατέλειωτα πυκνά συνεχόμενα δάση και τις φυσικά οχυρές θέσεις τους. 

Πέρασαν εξήντα δύο χρόνια από την άνοιξη του 1945. Τότε, αμέσως μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας, αντίθετα απ’ ότι πίστευε και ήθελε ο ελληνικός λαός όλων των παρατάξεων, αντί να δοθεί όλο το βάρος για να συμμαζευτεί η δύσμοιρη, ερειπωμένη απ’ τον πόλεμο πατρίδα, ήρθαν οι μαζικές διώξεις, οι φυλακίσεις, η εξορία, οι εκτελέσεις αντιφρονούντων. Η τρομοκρατία των συμμοριών εξαπλώθηκε ταχύτατα στις πόλεις και τα χωριά(1) της υπαίθρου αναγκάζοντας πολλούς αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους ζητώντας καταφύγιο στα βουνά των Αγράφων, της δυτικής Θεσσαλίας, της Μουργκάνας, του Γράμμου, ολόκληρης της Πίνδου γενικότερα ξαναβγαίνοντας στο κλαρί δοκιμάζοντας σκληρά την νίκη(2) τους κατά των Γερμανών.

Η πλευρά του κυβερνητικού στρατού ετοίμασε προσεκτικά τις εκκαθάριση των Αγράφων με την επιχείρηση «Αετός»(3) (5 Απριλίου – 6 Μαΐου 1947), με στόχο τη συντριβή των μικρών ομάδων μαχητών, καθώς και των οργανωμένων ταγμάτων που δρούσαν στην περιοχή. Η πίεση της σαφώς υπεράριθμης δύναμης των μονάδων του Α’ και Β’ Σωμάτων Στρατού δημιούργησε έναν σχεδόν ασφυκτικό κλοιό στην περιοχή των Αγράφων. Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες βρέθηκε το τάγμα Σοφιανού το οποίο αναγκάστηκε να αποτραβηχτεί στα Πετρίλια αρχικά, στα Βραγγιανά αργότερα, ακολουθούμενο από δεκάδες αμάχους καταδιωκόμενους πολίτες μεταξύ αυτών μια ομάδα πολιτικών στελεχών της Καρδίτσας. 

Πλησιάζοντας ο στρατός τα Βραγγιανά και προκειμένου να μην εγκλωβιστούν οι μαχητές πήραν την απόφαση να ξεφύγουν του θανάσιμου εναγκαλισμού απ’ την αφιλόξενη διάβαση της Νιάλας. Ήταν η μόνη εκδοχή για να φτάσουν με ασφάλεια στη Σάικα ή το Καροπλέσι απ’ όπου θα έμπαιναν στη περιοχή του Γενικού αρχηγείου, του αρχηγείου Θεσσαλίας του Δ.Σ.Ε. Το εγχείρημα έγινε αψηφώντας το καιρό με τη φάλαγγα να ξεκινά Μεγάλη Παρασκευή 11 Απριλίου 1947 εν μέσω σφοδρής καταιγίδας. Δύο λόχοι μαχητών πήγαιναν μπροστά ενώ ένας ήταν οπισθοφυλακή. Ανάμεσά τους είχαν τους άμαχους, ένοπλους και άοπλους πολίτες. Μετά από αφάνταστη ταλαιπωρία το βράδυ της 12ης Απριλίου βρέθηκαν στη Νιάλα μέσα σε άγρια χιονοθύελλα. «Κατά τον χρόνον αυτόν 300 περίπου επέτυχον να διαφύγουν δια των αφρούρητων διαβάσεων»(4), την ίδια στιγμή, που έγινε το μοιραίο λάθος που έμελλε να σημαδέψει το όλο εγχείρημα. 

Μια ομάδα πολιτών με τον τρίτο λόχο οπισθοφυλακής των μαχητών του Δ.Σ.Ε. πήραν λάθος μονοπάτι, χάθηκαν. Άξαφνα, χωρίς να το περιμένουν, βρέθηκαν εμπρός από τον καταυλισμό του στρατού όπου πολλοί μπήκαν στις σκηνές για να μην ξεπαγιάσουν. Έκπληκτοι οι φαντάροι τους έβλεπαν αλλά το ανυπόφορο κρύο απέτρεψε άμεσες εξελίξεις.

Ξημερώνοντας 13 Απριλίου ο στρατός συνέλαβε όλους όσους βρήκε στον καταυλισμό ή στον ευρύτερο χώρο, άλλοι, όπως ένα τμήμα του τρίτου λόχου, πρόλαβαν κι’ έφυγαν. Ήταν τέτοιας έντασης η κακοκαιρία και το κρύο εκείνων των ημερών(5) τόσοι πολλοί οι άνθρωποι που ξεκίνησαν απ’ τα Βραγγιανά για να βρεθούν στη Νιάλα που «..τις επόμενες μέρες ο στρατός ανακάλυπτε ομάδες παγωμένων ατόμων κατά μήκος των μονοπατιών ή σε πρόχειρους κρυψώνες»(6)

Όσοι συνελήφθησαν, μεταξύ τους η δασκάλα Ευαγγελία Κουσιάντζα από τον Παλαμά Καρδίτσας μέλος της επιτροπής πόλης Καρδίτσας του ΚΚΕ, μεταφέρθηκαν στη Λαμία όπου πέρασαν έκτακτο στρατοδικείο(7) (3 Μαΐου 1947). Δέκα απ’ αυτούς εκτελέστηκαν(8) στις 9 Μαΐου 1947 ενώ οι υπόλοιποι καταδικάστηκαν σε ισόβια δεσμά. Συνολικά τα θύματα αυτής της τραγωδίας στη Νιάλα (παγωμένοι, εκτελεσμένοι επί τόπου, καταδικασμένοι σε θάνατο, εκτελεσμένοι στη Λαμία), υπολογίζονται σε εκατόν πενήντα. 

Τον Δεκέμβρη του 1947 υπήρξαν αντίποινα για τις εκτελέσεις της 9ης Μαίου, αλλά και γιατί πολλοί αριστεροί της περιοχής είχαν καταδικαστεί επίσης σε θάνατο από το έκτακτό στρατοδικείο της Λαμίας. Σε μια χαράδρα βρέθηκαν από τον υπολοχαγό Κίμωνα Πετρούλια δέκα νεκροί εθνοφρουροί(9).

Στην ίδια διαδρομή, λίγο πιο κάτω υπάρχει ένα ακόμα, νεώτερο μνημείο για το συγκλονιστικό περιστατικό.

Σημειώσεις: 

 (1) Λη Σαράφη, «Η «Λευκή τρομοκρατία» μοχλός σύνθλιψης του αντιστασιακού φρονήματος», στο Η. Νικολακόπουλος – Α. Ρήγος – Γ. Ψαλίδας (επιμ.), Ο εμφύλιος Πόλεμος – Από τη Βάρκιζα στο Γράμμο. Πρακτικά του ομότιτλου συνεδρίου, Πάντειο Πανεπιστήμιο 20 – 23 Οκτωβρίου 1999, έκδοση Θεμέλιο Αθήνα (2002) 169 με ονομαστική αναφορά των κυριότερων συμμοριών στα Τρίκαλα. Επίσης: Νίτσα Κολιού, Άγνωστες πτυχές κατοχής και Αντίστασης, αυτοέκδοση Βόλος (1985) 888 με αναφορές για τους αρχηγούς συμμοριών Θεσσαλίας – Φθιώτιδας.

(2) Όπως είναι γνωστό και ιστορικά τεκμηριωμένο η ελληνική Εθνική Αντίσταση υπήρξε νικηφόρα προκαλώντας μεγάλες απώλειες στη ναζιστική Γερμανία και τους συμμάχους της βοηθώντας τη χώρα να απαλλαγεί νωρίτερα από την κατοχή. Άλλες αιτίες και αφορμές οδήγησαν στον δραματικό ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο που αποτελεί διαφορετικό κεφάλαιο στην ιστορία μας και δεν πρέπει να συγχέεται. Επίσης, μην ξεχνάμε ότι: «Για την κρατική εξουσία οι λαοί πρέπει να υπακούουν, να υποτάσσονται, να μην αντιστέκονται». Μανώλης Γλέζος, Εθνική Αντίσταση 1940 – 1945, τ. 1, εκδόσεις Στοχαστής (2006) 38 σημ 18.

 (3) [Γενικό Επιτελείο Στρατού / Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού],Ο Ελληνικός Στρατός κατά τον αντισυμμοριακόν αγώνα (1946 – 1949. Το δεύτερον έτος του αντισυμμοριακού αγώνος, 1947, ΓΕΣ / ΔΙΣ Αθήνα (1980) 72 – 94 με αναλυτική παρουσίαση των δυνάμεων που διέθεσε ο Ε.Σ. Πρβ. Γιώργου Μαργαρίτη, Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου 1946 – 1949, τ.1ος εκδόσεις Βιβλιόραμα, Αθήνα (2002) 279 – 295 με παρουσίαση και των δυνάμεων του Δ.Σ.Ε. 280 – 281 σημ. 10.

(4) ΓΕΣ / ΔΙΣ ο.π. 91.

(5)Χαρακτηριστικό παράδειγμα για την ορατότητα και το τι γινόταν από τις χιονοθύελλες εκεί πάνω αποτελεί το γεγονός ότι οι οπλίτες του κυβερνητικού στρατού εγκατέλειπαν τις θέσεις τους. Ακόμα και ο υποδιοικητής του 617 τάγματος ΠΖ ταγματάρχης Αλευράς Δημήτριος, που προσπάθησε να φτάσει στο ύψωμα Καυκιά για να τους συγκρατήσει, δεν πρόλαβε, γιατί λόγω έλλειψης ορατότητας «ενέπεσεν εις ενέδραν και εφονεύθει, βληθείς εξ’ αποστάσεως δύο μέτρων», ΓΕΣ/ ΔΙΣ ο.π. 92.

(6) Μαργαρίτη ο.π. 285 με βιβλιογραφία.

(7) Τα στρατοδικεία της εποχής «δεν δίκαζαν παραβάτες. Σκοπός τους ήταν η ηθική και σωματική εξόντωση πολιτικών αντιπάλων. Στην ουσία επρόκειτο για δίκες ιδεών, όπου η άρνηση αποκήρυξής τους, αποτελούσε δύσκολα ανατρέψιμο τεκμήριο ενοχής των κατηγορουμένων». Βασιλική Λάζου, «Καταδικασμένοι σε θάνατο από το έκτακτο στρατοδικείο Λαμίας 1946 - 1950», ο.π. Πρακτικά συνεδρίου (2002) 249 σημ. 11. 

(8)  Για τα ονόματα των Νεκρών από το απόσπασμα στη Λαμία (Ξηριώτισσα) βλ. Βασίλη Φυτσιλή, Βαγγελίτσα Κουσιάντζα, Σύγχρονη Εποχή (1997) 71. Άξιο μνείας είναι ότι, στην περίπτωση της δασκάλας Ευαγγελίας Κουσιάντζα (η πρώτη γυναίκα που εκτελέστηκε στη Λαμία) και στις εκτελέσεις που έγιναν στις 13 Αυγούστου 1947, οι στρατιώτες του κυβερνητικού στρατού αρνήθηκαν να πυροβολήσουν εναντίον των καταδικασμένων. Οι εκτελέσεις έγιναν από άνδρες των ΜΑΥ (Μονάδες Ασφαλείας Υπαίθρου). Λάζου ο.π. 250.
Για την τραγωδία, τις μαρτυρίες και τις εκτελέσεις Πρβ. «χρονικό Νιάλας» της Νομαρχιακής Επιτροπής ΠΕΑΕΑ Καρδίτσας, στην εφημερίδα Αθηνών Ριζοσπάστης 12 Απριλίου (1997) 8, Μαργαρίτη ο.π. 286, περιοδικό ΕΑΜ τ.103 (2012) 35 – 36.

(9) Διονυσίου Κωστίδη, Ημερολόγιο Εμφυλίου 1948 – 1950 (Μαρτυρία), Δωδώνη Γιάννινα (1992) 43.

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Ανακαλύψεις

Η σπηλιά του Κατσαντώνη

Το πρώτο που θα σας πουν στο Μοναστηράκι είναι για την φημισμένη «Σπηλιά του Κατσαντώνη»,  (για Πρόσβαση Βλ. ενότητα Off Road), το δεύτερο γνωστό ορμητήριο – κρυψώνα, που έμελε να είναι η τελευταία. Η αρχική «Σπηλιά», βάση των εξορμήσεων και ταυτόχρονα καταφύγιο όταν τον κυνηγούσαν ήταν στους Μελισσουργούς Άρτας ΒΔ της θέσης Ντόβρου στη χαράδρα «Μπούφου». Στο Μοναστηράκι όμως κατέφυγε άρρωστος και ανήμπορος από ευλογιά, ο ‘’αετός των Αγράφων’’, για να μην τον βρουν οι διώκτες του.

Ανήμπορος πια, αυτός που τραγουδήθηκε δοξάστηκε και αποθεώθηκε όσο κανένας άλλος. Χαρακτηριστικό το απόσπασμα: «Ο Κατζαντώνης, και ο Λεπενιώτης αδελφός του κατετρόμαξαν τα εκλεκτότερα στρατεύματα, και τους ανδρειοτέρους αρχηγούς του Αλή Πασά, ώστε αν δεν συνελάμβανε δια προδοσίας τον πρώτον ασθενή όντα, και δεν εδολοφόνει τον δεύτερον, δυσκόλως ήθελε τους καταβάλει δια των όπλων» (Χ. Περραιβός, Ιστορία σ.24).

Τελικά, βαριά άρρωστος, χωρίς να μπορεί να μετακινηθεί, ο αγωνιστής – πολέμαρχος, (τιμητικός τίτλος που εδόθη από τον Καποδίστρια και τον Βαρνακιώτη) συνελήφθη μαζί με τον αδελφό του Γιώργο Χασιώτη, από το πολυπληθέστερο απόσπασμα του Άγου Μουχουρντάρη. Η μάχη κράτησε επτά ώρες και σε αυτή χάθηκαν και οι πέντε σύντροφοι του αγωνιστή. Και οι δύο μεταφέρθηκαν στα Γιάννινα όπου μαρτυρικά θανατώθηκαν το 1807 ή το 1808.

Εκδοχές για το πώς έφτασαν στη σπηλιά οι διώκτες του Κατσαντώνη. 
Η πρώτη αναφέρει την παρακολούθηση; του μοναχού που του πήγαινε συχνά - πυκνά φαγητό.
Η δεύτερη μνημονεύει ότι το απόσπασμα του Μουχουρντάρη μπήκε στο σπίτι του Γιάννη Γκούρλια για πλιάτσικο, και πήγε να πάρει και ένα μεγάλο καρπούζι, που ήταν για τον ‘’καπετάνιο’’. Ο μικρός γιος του Γκούρλια φώναξε ‘’μην το πειράζετε…. είναι για τον καπετάνιο’’. Αυτό ήταν. Οι Τούρκοι το ανέφεραν στον Μουχουρντάρη και αυτός βασανίζοντας και απειλώντας την οικογένεια, απέσπασε την τοποθεσία του κρησφύγετου.

Ο Πλάτανος – σπίτι

Πιθανόν η μοναδική περίπτωση στα Άγραφα. Τόσο σε μέγεθος όσο και σε χωρητικότητα αφού φιλοξένησε αρκετούς ανθρώπους για καιρό.  Τόσο μεγάλος ήταν και τώρα ακόμα μεγαλύτερος. Ο δρόμος που οδηγεί στο τεράστιο πλατάνι βρίσκεται στα πρώτα 1200 μέτρα, αριστερά σας, καθώς ανηφορίζετε για το Τρίδεντρο. Είναι ένας κακοτράχαλος κατηφορικός και στενός χωματόδρομος που σταματά δίπλα στον νεόχτιστο ναό της Αγίας Παρασκευής, σε θέση παλιότερης που γκρεμίστηκε. Στο λιβαδάκι εμπρός σας, επιβάλλει την παρουσία του ο τεράστιος πλάτανος – ‘’σπίτι’’ ένα πανέμορφο, μνημείο της φύσης που, φαντάζει απίστευτο, μετά τους σεισμούς του 1966 έμεναν τρεις οικογένειες!

Βέβαια οι κάτοικοί του! είχαν την πρόνοια και κατασκεύασαν γύρω – γύρω στέγαστρο για να προφυλάσσονται από το χιόνι και τη βροχή. Τα δύο μεγάλα ανοίγματα στην βάση του υπερμεγέθους δέντρου τα χρησιμοποιούσαν για πόρτες, ενώ ψηλότερα έφτιαξαν και δύο παράθυρα. Το καταπράσινο, λουλουδιασμένο λιβάδι είναι σκέτη πρόκληση για σκηνές, ενώ ο χώρος μέσα στον πλάτανο εμπνέει και περιμένει όσους δεν θέλουν να ‘’στήσουν’’. Στην άκρη της έκτασης υπάρχει βρύση με τρεχούμενο δροσερό νερό, τι άλλο να αναζητήσει ο επισκέπτης εκτός από χρόνο να χαρεί έστω μια διανυκτέρευση. Ίσως έπρεπε να κηρυχτεί μνημείο της φύσης.

Η ‘’Ιατρική Σχολή’’ στο Τρίδεντρο

Σύμφωνα με την παράδοση, στο Τρίδεντρο λειτούργησε ‘’Ιατρική Σχολή’’ που ‘’είχε ιδρύσει’’ ο Νικόλαος Βελισδονίτης. Από την άκρη της πλατείας ξεκινά το παλιό στενό μονοπάτι, κατά τόπους πέτρινο, κατεβαίνει στην καρδιά του χωριού, εκεί που πράγματι υπάρχει ένα παλιό, θεόρατο, ολοπέτρινο κτίσμα.  Είναι πνιγμένο στην αδιάσπαστη και πληθωρική βλάστηση, ενώ ο τεράστιος κισσός κόβει άμεσα κάθε προσπάθεια για συλλογή πληροφοριών, ακόμα και φωτογράφησης του κτηρίου, εκτός του ύψους του τοίχου (1,80) και της χαμηλής εισόδου που είναι φραγμένη από πέτρες και χόρτα.

Η στέγη έχει πέσει, παρασύροντας τμήματα τοιχοποιίας από το πραγματικά μεγάλο οικοδόμημα, που, λόγω μεγέθους και μόνο, υποθέτει κανείς ότι μπορεί να υπήρξε Σχολή. Μακάρι να αποδειχθεί όμως, θα είναι μια αξιομνημόνευτη παρουσία, ένα ακόμα σπουδαίο μνημείο που θα προστεθεί στον Αγραφιώτικο πολιτισμό. Προς το παρόν, όσο έντονα και να διατηρείται, ακόμα και στις μέρες μας, ο θρύλος της Σχολής, χωρίς έρευνες από ειδικούς που θα προσδιορίσουν και θα αποφανθούν τα του κτηρίου, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε για τη χρήση του χώρου. Πόσο μάλλον όταν οι σχετικές παραδόσεις δεν τεκμηριώνονται από τις ιστορικές πηγές ή τη βιβλιογραφία, η οποία δεν διασώζει κανένα όνομα δασκάλου, μαθητού ή κάποια απόδειξη καταβολής μισθού ή διδάκτρων.

Τα Καμάρια

Ο ψηλότερος συνοικισμός των Αγράφων χτισμένος στα 1470 – 1500 μ. υψ. Καλοκαιρινός δροσερός προορισμός για τους επισκέπτες, κυρίως για τις σπάνιες πεζοπορικές ή 4Χ4 διαδρομές που καταλήγουν στον ποταμό Μέγδοβα τη Νεράιδα ή τη Μαυρομάτα (βλ. ενότητα Off Road).

Λίγο μετά τη δστ. που οδηγεί στα Καμάρια, σας υποδέχεται το μικρό, καταπράσινο απ’ το παχύ χορτάρι οροπέδιο, σε θέση που δεσπόζει η εκκλησία της Παναγίας Προυσιώτισσας (1934) που τη γιορτάζουν στις 23 Αυγούστου. Ανεβείτε στο βράχο που βρίσκεται το χαμηλό πετρόχτιστο καμπαναριό και θα αντικρίσετε όλη τη μεγαλειώδη θέα από τις απότομες πλαγιές των κορφών Πουλί (1847 μ. υψ.) και Παπαδημήτρη (1931 μ. υψ.) σε πρώτο πλάνο, ως κάτω, βαθύτερα στο στενό φαράγγι που καταλήγει με δασική οδό στον ποταμό Μέγδοβα, περνάει απέναντι (αποκλειστικά το κατακαλόκαιρο και με παρέα), καταλήγοντας αριστερά στη Νεράιδα Καρδίτσας ή δεξιά στη Μαυρομάτα Ευρυτανίας. Γύρω απ’ την εκκλησία είναι ωραίος χώρος για σκηνές όμως, σκεφθείτε το διπλά αν φυσάει. Ο αέρας στα 1500 μ. υψ. σηκώνει τα πάντα, δείτε μέσα στην Παναγία πως έχουνε σφραγίσει τις πόρτες για να καταλάβετε.

Τα Καμάρια εμφανίζονται ξαφνικά χτισμένα στα 1470 μ. υψ. ανάμεσα στις πλαγιές της Μορφοράχης (1783 μ. υψ.), Πουλί και Σβόνι (2040 μ. υψ. Σβων των ντόπιων). Ο οικισμός ζωντανεύει το καλοκαίρι από τα λίγα κοπάδια και τους 60 περίπου κατοίκους – παραθεριστές που επισκευάζουν ή οικοδομούν τα σπίτια τους τα περισσότερα εκ των οποίων, είναι καινούργια. Το χειμώνα παραμένει ακατοίκητος λόγω των καιρικών συνθηκών. Τα πάντα, όλο το χωριό είναι σκεπασμένο, θαμμένο κυριολεκτικά από το χιόνι.  Καφενεδάκι δεν υπάρχει όμως όπου να βρεθείτε η παροιμιώδης αγραφιώτικη φιλοξενία θα ξεσηκώσει τους ντόπιους που λιάζονται στις ολόδροσες αυλές τους. Αμέσως θα σας καλέσουν για καφεδάκι ή ανάλογα την ώρα για τσιπουράκι με μεζέ.

Δεν θα δείτε, δεν υπάρχουν όπως πριν τον πόλεμο οι χαρακτηριστικές σκηνές με τα κοπάδια των χιλιάδων προβάτων ή γιδιών που κάποτε ήταν γεμάτη η περιοχή. Η κτηνοτροφία έχει συρρικνωθεί και μόνο δύο – τρία άτομα έχουν απομείνει στο χωριό που κρατούν την παράδοση. Η πρόσβαση στα Καμάρια γίνεται από Άγραφα ή τα Πετράλωνα (Σάικα).

Τσελιγκάτα: Η ακμάζουσα κάποτε κτηνοτροφία με τα δεκάδες τσελιγκάτα των Τσιγαριδαίων, Πλαταίων, Καραϊσκαίων, Πατσαουραίων, Μιχαλοπουλαίων, Μαλαμούληδων, Ακριβάκηδων, Μποταίων, Αλεξαίων, Καλογεραίων, Μαργωναίων Σαλαγιανναίων κ.ά, στους πλούσιους βοσκοτόπους των Αγράφων, συντέλεσαν στην ανάπτυξη συναφών επαγγελμάτων και προσοδοφόρων εμπορικών συναλλαγών που έφερναν σημαντικά οικονομικά οφέλη στην περιοχή. Οι δυσκολίες του ορεινού χώρου είναι χαραγμένες στη μνήμη των γερόντων που θυμούνται ότι τα κοπάδια έκαναν μέρες έως ότου περάσουν όλα, προς τους βοσκότοπους στα Καμάρια, τα Άγραφα, τη Νιάλα, του Τροβάτου, των Βραγγιανών. Στα τέλη του 18ου αρχές 19ου αιώνα εξάγονται από την περιοχή 40.000 γιδοπρόβατα, 2000 βοοειδή, 200.000 οκάδες μαλλιά, δεκάδες χιλιάδες οκάδες βούτυρο, τυριά, παράγωγα μελισσοκομίας (2000 οκάδες κερί), αμπελουργίας (15.000 φορτώματα κρασί – 100 οκάδων το καθένα) και κτηνοτροφίας, μάλλινα υφάσματα, υφαντά κ.ά. που μεταφέρονται από αγωγιάτες (κυρατζήδες) στις αγορές των Τρικάλων, της Θεσσαλονίκης μέχρι την Κωνσταντινούπολη και μακρύτερα, στις αγορές του εξωτερικού.

Στα λημέρια του Κατσαντώνη (Προσηλιάκου και Φιδόσκαλα)

Αν θέλετε να δείτε την ανυπέρβλητα μοναδική θέα, που φτάνει μέχρι τον ιστορικό Μάραθο, το Μυρισιώτικο ποτάμι ενώ δεξιότερα βλέπετε τον απότομο φιδωτό δρόμο που σκαρφαλώνει πεισματικά στη ράχη του «Κουκοτού», και ταυτόχρονα να βαδίσετε στον τόπο που έδρασε, περπάτησε, πολέμησε, ο Κατσαντώνης, αυτή η διαδρομή είναι η ιδανικότερη και πιο ξεκούραστη. Σε άλλη περίπτωση πρέπει να οδηγήσετε από τα Άγραφα και μέσω Λίπας – Γαβρολισιάδας να βρεθείτε στον συνοικισμό της Μίκρας πεζοπορώντας μετά στο ανηφορικό, απότομο μονοπάτι προς το διάσελο του Λάπατου.

Ξεκινώντας από το τρίστρατο της Μορφοράχης, περνάτε την Κοκκαλίνα (1738 μ. υψ.) αντικρίζοντας την ανατολική πλευρά των βουνών και τις τεράστιες δασικές εκτάσεις ανάμεσα απ’ τις κορφές Κόψη (1939 μ υψ.) και Παπαδημήτρη (1930 μ. υψ.) με τους θαυμάσιους δασικούς. Αρκετές οι στροφές, το τοπίο με ανυπέρβλητη αγριάδα και ο δρόμος, που περνά κάτω από την κορφή Φιδόσκαλα (1705 μ. υψ.), όπου εικονοστάσι (6,5 χλμ. από το τρίστρατο) ενθουσιάζουν. Από εδώ, ξεκινά βατό μονοπάτι, μέχρι κάποιο σημείο και με όχημα, που οδηγεί προς την κορφή Προσηλιάκου ή Προσηλιακό (1862 μ. υψ.).

Σε αυτές τις πλαγιές είχε τα λημέρια του ο  αετός των Αγράφων Κατσαντώνης. Ένας από τους αγαπημένους ήρωες του ζωγράφου Θεόφιλου που ζωγράφισε αρκετές πτυχές της ζωής και των αγώνων του θρυλικού ήρωα. Από αυτή την κορφή φαίνονται τα πραγματικά δυσπρόσιτα Άγραφα και η ιστορική Φιδόσκαλα, ένα από τα αρχαιότερα μονοπάτια των Αγράφων, που ελίσσεται μέχρι το διάσελο του Λάπατου (ή στου Βελή τη Ράχη) στην ομώνυμη βρύση, σημείο που ο Κατσαντώνης έδωσε ακόμη μια νικητήρια, αλλά και από τις τελευταίες, μάχες στην προεπαναστατική Ευρυτανία, σκοτώνοντας τον Βελή Γκέκα που η παράδοση τον θέλει θαμμένο στη γειτονική Χρύσω.

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Αρματολίκια 

Τα αρματολίκια των Αγράφων είχαν αναγνωριστεί επί σουλτάνου Μουράτ Β’ (1421 – 1451), και από τότε εγκαινιάστηκε ο θεσμός μαζί με μια μορφή αυτοδιοίκησης. Δοξασμένοι κλέφτες και αρματολοί έδρασαν στα μέρη των Αγράφων…. «Ο Καπετάν Γιάννης Μποκουβάλας εσυγκρότησε εις τα Άγραφα τόσους πολέμους προς τους Τούρκους, ώστε και τον πάππον του Αλή Πασά Μέντζο Χούσον εβίασε δια των όπλων να οπισθοχωρήσει εις την πατρίδα του» (Περραιβός, Ιστορία, 23).

Αργότερα, και παρά τα όσα λέγονται, βοήθησαν οικονομικά οι κοτζαμπάσηδες και η εκκλησία. Χωρίς αυτούς δεν ήταν εφικτό να διεξαχθεί αγώνας οκτώ και πλέον χρόνων. Στη διάρκεια του, ο Καραϊσκάκης και ο χιλιοτραγουδισμένος όσο κανένας άλλος Κατσαντώνης δώσανε πολλά, χωρίς όμως να ξεχνούν το αρματολίκι τους στα Άγραφα, ενώ κανείς δεν αναφέρει ότι η προοπτική για σύσταση εθνικού κράτους, κοινού για όλους, στηρίχθηκε και ίσως ανήκει, στους εμπόρους, τους καραβοκύρηδες, και τους διανοουμένους της διασποράς που ταυτόχρονα ήταν φορείς του ευρωπαϊκού φρονήματος και του εκσυγχρονισμού.  

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Με τα πόδια

ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ – ΛΙΑΚΟΥΡΑ – ΦΤΕΡΗ

Από το Μοναστηράκι ακολουθούμε τον χωματόδρομο που ανεβαίνει στους κτηνοτροφικούς συνοικισμούς Λαγκάδα, Βλαχοπούλα και Πλατανιά. Περνάτε το ξωκλήσι πάνω από το χωριό και στο διάσελο Γραβάνι – Λιάκουρας (1570 μ. υψ.) αφήνετε το δρόμο και φεύγετε αριστερά (Δ – Ν) στην απότομη πλαγιά. Σε 45’ – 50’ θα φτάσετε στο υψομετρικό της κορφής Λιάκουρα (2040 μ. υψ.). Από εκεί κατεβαίνετε τη Β – Δ πλευρά μέχρι το δυσδιάκριτο μονοπάτι που ανεβοκατεβαίνει παράλληλα με την κορυφογραμμή (1750 – 1800 μ. υψ.).

Η διαδρομή βγάζει στην κορφή της Φτέρης (2126 μ. υψ.) και προς το τέλος υπάρχει σήμανση με κόκκινο σπρέι. +/- 3ω.

ΠΛΑΤΑΝΙΑΣ – ΡΕΜΑ ΦΤΕΡΗΣ – ΑΓΡΑΦΙΩΤΗΣ

Κατηφορική πεζοπορία από τον Πλατανιά (λίγο πριν την Βλαχοπούλα Μοναστηρακίου), σε μονοπάτι που αλλού φαίνεται και αλλού έχει ‘’σαρίσει’’, σας φέρνει στο θεϊκό ρέμα της Φτέρης. Η διαδρομή είναι περίπου +/- 3ω και βγάζει στο συνοικισμό της Φτέρης Επινιανών, με τους ξακουστούς μεγαλοκτηνοτρόφους, (Κουτρουμανέοι, Αρωνιαδαίοι, Αποστολέοι κ.α.), και στο πέτρινο γεφύρι της Ανηφόρας, πάνω στη συμβολή του Ρέματος της Φτέρης με τον Αγραφιώτη, απ’ όπου ή ανεβαίνετε στα Επινιανά (βόρεια), ή συνεχίζετε τον Αγραφιώτη μέχρι τον Καρβασαρά, (νότια), στο καφενεδάκι του κυρ – Σπύρου Γαντζούδη.

Άλλη εκδοχή της διαδρομής ξεκινά από τον κεντρικό δρόμο στο ύψος του εγκαταλειμμένου Καρβασαρά, παλιό κόμβο των καραβανιών που διέσχιζαν την περιοχή. Από εδώ, το μονοπάτι οδηγεί αριστερά στην κοίτη του Αγραφιώτη, φτάνει στο ασυντήρητο, πέτρινο παραδοσιακό γεφύρι της Ανηφόρας, το θαυμάσιο φαράγγι της Τρύπας με τους καταρράκτες του, ιδανικό για καλοκαιρινή διάσχισηκαι το ρέμα της Φτέρης, ανηφορικά αυτή τη φορά. Η συνέχεια της πεζοπορίας, (υπάρχει αραιή σήμανση), θα σας φέρει στα Επινιανά.

Αυτή η ‘’στράτα’’ όπως την λένε οι ντόπιοι, ήταν ο μόνος δρόμος επικοινωνίας των Αγραφιώτικων χωριών με το Καρπενήσι. +/- 3ω 30’.

ΑΓΡΑΦΑ – ΝΙΑΛΑ ή ΒΑΛΑΡΙ

Τα Άγραφα, κεντρικό σημείο εκκίνησης πολλών διαδρομών. Η πρώτη (βατή και με αυτοκίνητο) ξεκινά βόρεια του χωριού, κάνει έναν τεράστιο κύκλο (+/- 11 χλμ.), στις απότομες και κακοτράχαλες ανατολικές πλαγιές του Κουκουρούντζου και βγαίνει στον ‘’κεντρικό’’ που κατεβαίνει από Νιάλα προς Άγραφα, εξακόσια μέτρα πριν τη δστ. για τον συνοικισμό Γαβρολισιάδα με τα ωραία παρατημένα δίπατα σπίτια. Από το ίδιο σημείο, αριστερά όμως από το δρόμο, φεύγει και το πολύ ανηφορικό μονοπάτι προς τη Νιάλα που το ακολουθούν οι οδοιπόροι (Άγραφα – Οροπέδιο Νιάλας 6ω).

Είναι πολύ όμορφη διαδρομή με μια δστ στο εικονοστάσι του Αγ. Νικολάου στην τοποθεσία ‘’Πατήματα’’ (1ω). Εδώ υπάρχει τρίστρατο. Δεξιά βγαίνει στον προαναφερθέντα χωματόδρομο, αριστερά συναντά τον άσχημο χωματόδρομο που έρχεται από τους Κορφιάδες κατηφορίζοντας προς τα Ισιώματα και το Ψωνύχι ή Μεσονύχι των ντόπιων (2ω) καταλήγοντας στο Βαλάρι. Ευθεία περνάει κάτω από την Τούρλα (1827 μ. υψ.), διασχίζει απότομες σάρες φτάνοντας στο μνημείο του Εμφυλίου στη Νιάλα πάνω στον κεντρικό χωματόδρομο προς Πόρτες και διάσελο του Αγ. Νικολάου.

ΑΓΡΑΦΑ – ΣΜΠΟΡΟΡΕΜΑ – ΛΙΠΑ

Μια εξαιρετική πεζοπορική διαδρομή ξεκινά από τα Άγραφα μετά τη γέφυρα που περνά πάνω από το Σμπορόρεμα 2500μ. από το κέντρο του χωριού προς Καμάρια. Προσοχή, γιατί υπάρχουν δύο δρόμοι που στρίβουν δεξιά, εμείς αναφερόμαστε στον δεύτερο, που ξεκινά κατηφορικός και θα σας φέρει στις Μιάλες (Χοντέικα), έναν πανέμορφο συνοικισμό με παραδοσιακά πετρόχτιστα σπίτια, αυλές, μονοπάτια και το θόρυβο που κάνει παφλάζοντας νερό του Σμπορορέματος, που συναντάτε πιο κάτω. Αν προβλέψετε και έχετε μαζί σας σορτσάκι, μποτάκια ή παπούτσια τρέκκινγκ περπατήστε το ολόδροσο ρέμα περάστε το στενό φαράγγι που θα βρείτε και λίγο πιο πάνω θα δείτε τους μικρούς καταρράκτες. Η ομορφιά των πιο κρυφών σημείων του τόπου, παρασύρει όλο και πιο ψηλά, στον δυσπρόσιτο μεγάλο καταρράκτη, προς τη Λίπα όπου φτάνει ο δρόμος από τη Γαβρολισιάδα. +/- 1ω 30’.

ΕΠΙΝΙΑΝΑ – ΓΕΦΥΡΙ ΑΝΗΦΟΡΑΣ – ΚΑΡΒΑΣΑΡΑΣ

Πολύ ενδιαφέρουσα διαδρομή που ξεκινά δίπλα από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου όπου φεύγει ένας στενός δρομάκος προς τους Αγίους Αναργύρους. Συνεχίζει γύρω στα 3 χλμ. φτάνοντας στο ‘’Αγνάντι’’, αληθινά όνομα και πράγμα η θέα, αγναντεύει ως κάτω τον ηλιόλουστο Αγραφιώτη. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990 αυτός ήταν ο μοναδικός ‘’δρόμος’’, μονοπάτι λιθόστρωτο, η ‘’στράτα’’ των ντόπιων, που έφτανε ή έφευγε κάποιος από το χωριό. Από εδώ περνούσαν καθημερινά φορτωμένοι οι ίδιοι και τα ζώα τους με προμήθειες ή άλλα εμπορεύσιμα είδη.  Σήμερα διασχίζεται από δεκάδες φυσιολάτρες πεζοπόρους που ακολουθούν τα χαμένα εδώ και χρόνια χνάρια των ντόπιων στο σκληρό και άφιλο τοπίο των Αγραφιώτικων μονοπατιών.

Όλη η διαδρομή μέχρις αυτό το σημείο, κυρίως δε, από εδώ και πέρα είναι το μονοπάτι που διασχίζει το ρέμα της Φτέρης και περνά από το πέτρινο γεφύρι της Ανηφόρας πάνω στη συμβολή του Ρέματος της Φτέρης με τον Αγραφιώτη, απ’ όπου συνεχίζετε μέχρι τον Καρβασαρά.  Ψηλότερα από το γεφύρι, προς το Φτεριώτικο ρέμα είναι το σχετικά άγνωστο φαράγγι «Απάτητο».+/- 3ω 45’.

ΕΠΙΝΙΑΝΑ – ΑΣΠΡΟΡΕΜΑ

Ίσως το αυθεντικότερο κομμάτι της Αγραφιώτικης φύσης. Λίγο πριν το Τρίδεντρο, υπάρχει σήμανση για το «Φαράγγι Ασπρορέματος». Το μονοπάτι κινείται μέσα σε πυκνή βλάστηση, είναι ευδιάκριτο, ομαλό και πολύ σύντομα θα σας φέρει στο πέτρινο εικονοστάσι του Αγ. Αντωνίου απ’ όπου η θέα προς τη χαράδρα του Ασπρορέματος και τη μονή Στάνας είναι απεριόριστη. Στη συνέχεια διασχίζει ένα εξαιρετικό, ανέγγιχτο τοπίο, περνάει τον εγκαταλειμμένο συνοικισμό Εκκλησιές (1ω30’), το Σκυλόρεμα, και φτάνει μέχρι το συνοικισμό του Ασπρορέματος μέσα από μοναδικά χρώματα.  Το μονοπάτι στο σύνολό του είναι περίπου δέκα χλμ. (+/- 2ω30’ – 3ω). 

Το μονοθέσιο σχολείο στο Ασπρόρεμα (ερειπωμένο σήμερα), όσο και να φανεί παράξενο, μέχρι το 1978 είχε 25 – 30 μαθητές. Σήμερα μένει εδώ μια οικογένεια (βλ. ενότητα Μην Χάσετε). Από το Ασπρόρεμα ξεκινά ή καταλήγει, ανάλογα με το πως θα έρθετε, ο βατός χωματόδρομος για το Τρίδεντρο. Η πεζοπορία μπορεί να συνεχιστεί βορειοδυτικά στην αρχή, νότια μετά κάνοντας ένα μεγάλο κύκλο κάτω από την επιβλητική κορυφή Φτέρη (2126 μ.), βγαίνοντας καλύβια Μέρσας, Στουρναράκι, όπου διακλαδώνεται αριστερά προς τα Επινιανά (οροπέδιο Απιδιάς), και δεξιά προς το Προσήλι και τη Βλαχοπούλα ( 5 – 6ω), όπου συναντάει το κακοτράχαλο ‘’δρόμο’’ που έρχεται από το Μοναστηράκι.

ΑΣΠΡΟΡΕΜΑ – ΤΡΟΒΑΤΟ

Στο Ασπρόρεμα καταλήγει ή για άλλους ξεκινάει, το μονοπάτι για Επινιανά, Τροβάτο ή Πρασιά, ενώ μια όμορφη διαδρομή (εύκολα την κάνετε και εσείς), μετ’ επιστροφής, ακολουθεί την ποταμιά, φτάνει στις «Καρυές», στο «Κάτω Σφυρί» όπου στάνες, στο «Πάνω Σφυρί», πάλι με στάνες διακλαδώνεται αριστερά, προς «Γαζουδέικα» (+/-30’). Οι πεζοπόροι, περνούν συχνά από δω, συνεχίζουν προς το Ντεληδήμι από το μονοπάτι που μετά το «Πάνω Σφυρί» διακλαδώνεται, οδηγώντας αριστερά προς «Αρκουδιά» και από φαρδύ μουλαρόδρομο βγάζει στα «Λακκώματα», το Λεοντίτο και δεξιά για Τροβάτο (5 – 6ω).

ΒΑΛΑΡΙ – ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΗ

Το μεγαλύτερο τμήμα της γίνεται και με 4Χ4 αλλά στο ποτάμι, κάτω από το Βαλάρι, περνάει δύσκολα. Ο δρόμος φεύγει από το Βαλάρι, κατεβαίνει εύκολα στο «Μεσονύχι», και, αν περνά το ποτάμι, σκαρφαλώνει από τα «Ισιώματα», διασταυρώνεται με το ‘’δρόμο’’ που έρχεται από το «Γελαδόγραικο» και τα «Πατήματα» και φεύγει δυτικά (δεξιά). Σε λίγο θα προβάλει, αριστερά σας, η δστ. προς την Αγία Παρασκευή Κορφιάδων και Άγραφα, ενώ, δεξιά, συνεχίζει, γύρω στα 300 μέτρα ψηλότερα από το γεφύρι «Μπλό», καταλήγοντας στο συνοικισμό Παπαποστόλη δίπλα από τον κεντρικό δρόμο, στο ύψος του Τρίδεντρου.

Σπουδαία διαδρομή που θα σας μείνει αξέχαστη για χρόνια από την απίστευτη θέα, κινείται στην ισοϋψή των 1300 μ. και ‘’βλέπει’’ απέναντι, τα Επινιανά, και όλο το ορεινό συγκρότημα της «Λιάκουρας» (2040 μ. υψ.), «Φτέρης» (2126 μ. υψ.) και τις μικρότερες κορφές «Τσούμα» (1518 μ. υψ.) και «Καυκί» (1607 μ. υψ.). +/- 13 χλμ. - 3ω.

Info 8 Πληροφορίες για πεζοπορίες: Ε4 - κατεύθυνση και χρόνοι πορείας απο Πετρίλο – Κερασοχώρι:

Πετρίλο – Βραγγιανά 5ω

Βραγγιανά – Τρίδεντρο 1ω

Τρίδεντρο – Άγραφα 4ω

Άγραφα – Βαρβαριάδα 5ω

Βαρβαριάδα – Κερασοχώρι 3ω

Info 8α Πληροφορίες για πεζοπορίες: Διαχρονικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι πεζοπορίες που παρουσιάζονται στα περιοδικά:

  • Αναστασία Μπουνόβα, διαδρομή Επινιανά – Ασπρόρεμα, περ. Κορφές τ.126 (1997) 67, 68.
  • Βασίλης Μήτσιου, διαδρομή Μοναστηράκι – Λιάκουρα – Βλαχοπούλα, περ. Κορφές τ. 127 (1997) 71 – 72.
  • Κ. Τριανταφυλλίδη – Δ. Σταβάρη, διαδρομή Τροβάτο – Ντεληδήμι – Ασπρόρεμα – Επινιανά, περ. Κορφές τ.160 (2003) 46 – 51.
  • Μίλτος Ζέρβας, διαδρομή Επινιανά – Εκκλησίες – Ασπρόρεμα – Καρυά – Τροβάτο, περ. Ανεβαίνοντας τ.11 (2000) 40 – 52.
  • Μίλτος Ζέρβας, διαδρομή Πρασιά – Οψιμοχώραφα – Μπαλτενήσι – Παλούκια – Βασιλέσι, περ. Ανεβαίνοντας τ. 24 (2003) 48 – 52.
  • Τάκη Ντάσιου, διαδρομή Άγραφα – Πόρτες – Μπορλέρο – Μούχα, περ. Ανεβαίνοντας τ.1 (1998) 34 – 37.

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Μη Χάσετε

Το υδρονομείο των Αγράφων

Στο χωριό Άγραφα, το φημισμένο υδρονομείο, οι ‘’κόφτρες’’ ή ‘’ποτιστάδες’’ των ντόπιων. Τα περασμένα χρόνια μόνο η παράδοση ήταν ο θεματοφύλακας στη μοιρασιά των νερών. Μοίρασμα όμως που καθόριζε μέχρι και τη σειρά στο πότισμα χωρίς γραφτούς νόμους. Πώς όμως θα γινόταν το μοίρασμα από τόσα ρυάκια, σε τόσους συνοικισμούς και μάλιστα, σε ίσα μέρη ώστε να μείνουν όλοι ευχαριστημένοι; Αυτόν τον μυστηριώδη γρίφο και τη λύση του θα αντικρίσετε ανηφορίζοντας ή οδηγώντας πάνω στο παλιό ανηφορικό μονοπάτι βόρεια του χωριού.

Μια ολοπέτρινη κατασκευή σαν λιλιπούτειο σπιτάκι, που στη βάση του, παράλληλα με τη ροή του ρυακιού, έχουν τοποθετηθεί τρεις μεγάλες πέτρες. Πέφτοντας με δύναμη το νερό πάνω τους χωρίζεται και ταυτόχρονα διανέμεται, σε τρία ξεχωριστά αυλάκια, υποδιαιρούμενο σε 3,5 – 2, και 1,5 τμήμα αντίστοιχα, για τον πάνω, το μέσο, και τον κάτω μαχαλά έτσι ώστε όλοι να έχουν το νερό που χρειάζονται για τα χωράφια τους.

Εκπληκτική κατασκευή τόσο στη σύλληψη της ιδέας όσο και στην απλότητα της. Σύμφωνα με μαρτυρία του Λάμπρου Γατή άφωνοι έμειναν Άγγλοι μηχανικοί όταν το είδαν πρώτη φορά, αναφέροντας ότι παρόμοιο έργο δεν έχουν αντικρίσει στην Ευρώπη.

Το Βαλάρι

Το ενδιαφέρον που παρουσιάζει αυτή η περιοχή, εκτός της εξερεύνησης των πολύ ωραίων λιθόχτιστων κατοικιών και της πληθωρικής χλωρίδας, είναι οι εξαιρετικές πεζοπορικές διαδρομές και τα μονοπάτια που είναι χαραγμένα στη βόρεια πλευρά του «Κουκουρούντζου». Στον μικρό συνοικισμό σας υποδέχεται η εκκλησία της Παναγίας – Κοίμησης της Θεοτόκου, και οι φιλόξενοι κάτοικοι που αμέσως κάτι θα σας προσφέρουν, κάπου θα σας προσκαλέσουν. Στον πλακοστρωμένο προαύλιο χώρο ορθώνεται το κωδωνοστάσιο, ενώ ο όμορφος κήπος και τα εκατοντάδες λουλούδια, πλημμυρίζουν την ατμόσφαιρα με χρώματα και ευωδιές, προκαλώντας σε στάση.

Υπάρχουν τραπεζάκια και καρέκλες για ξεκούραση ενώ η υπέροχη θέα στην κορφή «Καταραχιά» και στα παράσπιτα κοντά στο ποτάμι, σε συνδυασμό με τον μυρωδάτο καφέ, θα σας ξυπνήσουν μνήμες πραγματικού χωριού, απ’ αυτά που ανεπιτήδευτα παρουσιάζονται πολύ αραιά πια, σε κοινή θέα. Στο Βαλάρι απογράφηκαν 103 κάτοικοι, ενώ τον μεγαλύτερο πληθυσμό είχε το 1961(197 κατ.). Στα δεκάδες παιδιά μάθαιναν γράμματα (πληροφορία του Λευτέρη Τσιώλη 19/3/06) οι δάσκαλοι Θεοφάνου, Δημητρούλας, Ζαρλαχάς, Κολιτσίδας, Χατζημιχάλης, Κωσταράς, Γιανουλάκος, και Ζέρβας ο τελευταίος, κάτω από συνθήκες που σήμερα φαντάζουν εξωπραγματικές. Λίγο πιο πάνω από την όμορφη ανακαινισμένη εκκλησία το καφενεδάκι που διαχειρίζεται ο Λευτέρης Τσιώλης, σπουδαίος μάστορας μεζέδων, και τσίπουρου χωρίς γλυκάνισο.  

Τον Άγιο Δημήτριο 

Στα Βραγγιανά βρίσκεται ο Άγιος Δημήτριος ο παλιότερος ναός της περιοχής. Στο εσωτερικό του διασώζει ένα σπάνιο τέμπλο χρονολογημένο στα 1588,το μοναδικό στη Θεσσαλία και ίσως στην Ευρυτανία. Διαθέτει αξιόλογες τοιχογραφίες που αποτελούν κάποια από τα πρωιμότερα έργα που υπάρχουν στους ναούς των Αγράφων. Οι περισσότερες είναι φθαρμένες και άλλες, όπως στο ιερό, καλοδιατηρημένες. Αυτές, πιθανά σχετίζονται με τους τρεις ζωγράφους τα ονόματα των οποίων αναφέρονται στις δύο επιγραφές της προθέσεως, ο ιερέας Αλέξανδρος Δροσινός, και δύο με το όνομα Ιωάννης. Άλλοι επιστήμονες αναφέρουν ότι έγιναν το 1561 από ανώνυμο τοπικό ζωγράφο.  

Το Ασπρόρεμα  

Στις μέρες μας ακούγεται απίστευτο, ότι αυτός ο συνοικισμός έφτασε να έχει διακόσια πενήντα άτομα (1940).  Τα σαράντα παιδιά (+/- 1955 – ‘60), πήγαιναν στο καλοκαιρινό μονοθέσιο σχολείο με άξιο δάσκαλο το Γιώργο Καλαρομήτρο απ’ το Τροβάτο, ενώ αργότερα, από το 1978 και μετά, όλα πήγαιναν στο Τρίδεντρο ή τα Επινιανά. Η σιωπή έρχεται αβίαστα όταν η κυρία Μαρία Ζαρκαδούλα με καταγωγή την Πρασιά που ήρθε εδώ νύφη το 1973, με την Γιάννα και τον Κώστα, τα δύο από τα έξι της παιδιά, εξιστορούν τα του χωριού.

Οι περισσότεροι κάτοικοι έφυγαν τη δεκαετία του 1960 που σημάδεψε ανεπανόρθωτα όλα τ’ Άγραφα. Μαρτυρία γι’ αυτό αποτελούν οι απογραφές του 1961 που κατέγραψαν εκατόν τριάντα δύο κατοίκους ενώ αυτή του 1971 μόλις τριάντα τρεις, οι οποίοι παρέμειναν μέχρι το 1991. Σήμερα μαζί με το σχολείο, ερειπωμένο ήδη το 1980, έχουν γκρεμιστεί όλα τα παλιά σπίτια του οικισμού, το μόνο όρθιο ακόμα είναι αυτό της οικογένειας Ζαρκαδούλα. Οι λέξεις ωχριούν μπροστά στην πραγματικότητα του μικρού απόμερου οικισμού. Όπως λέει ο Κώστας, που ξέρει απ’ έξω το βουνό και τις κορφές του, δεν το αφήνουμε γιατί ο τόπος θα ερημώσει. 

Περιπλανηθείτε για λίγο στο Ασπρόρεμα και στο παρακείμενο, χωρίς όρια ‘’παραποτάμιο’’ ελατόδασος που αγωνίζεται μάταια να επικρατήσει στον εξίσου μεγάλο πλαταναιώνα και έτσι συνυπάρχουν σε έναν όμορφο συνδυασμό, δεύτερο σπάνιο χαρακτηριστικό του τόπου που πλουτίζει υπέροχα αυτό το παρθένο οικοσύστημα.  

Οι Νιάλες 

Φαντάζει εντελώς απίστευτο στις μέρες μας ότι αυτοί οι ανύπαρκτοι ουσιαστικά συνοικισμοί, είχαν 295 κατοίκους το 1940 και ένα τμήμα των άλλοτε μεγάλων τσελιγκάτων με 6 – 7 χιλιάδες πρόβατα. Παλιότερα υπήρχαν τρεις συνοικισμοί, βόρεια ο Χαλιάς (Πάνω Νιάλα), η Μεσαία Νιάλα (σημερινή Νεράιδα) ο μεγαλύτερος,και νότια η Παλιόλακκα (Κάτω Νιάλα). Στη λήξη του πολέμου τίποτα δεν είναι το ίδιο ενώ μέχρι σήμερα, παραμένουν ακατοίκητοι. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου τα περισσότερα σπίτια γκρεμίστηκαν· τη θέση των άλλοτε ανθηρών συνοικισμών έχουν πάρει τα περίφημα κονάκια που παραμένουν σκαρφαλωμένα στις ίδιες τοποθεσίες των πλαγιώντης Νιάλας.

Είναι αυτά τα πετρόχτιστα κτήρια με την τσίγκινη σκεπή, τα οποία, πλέον, μόνο δύο – τρεις μήνες το καλοκαίρι φιλοξενούν τους βοσκούς με τα κοπάδια των προβάτων, γύρω στα 1100 κεφάλια συνολικά. Ο τοπικός πληθυσμός στα Πετράλωνα κρατά σε χρήση τις ονομασίες «στη Νιάλα», «στις Νιάλες» ειδικά όμως το «στη Μεσαία Νιάλα» από το γεγονός ότι και σήμερα είναι ανάμεσα από τα κονάκια Παλιόλακκα (νότια) και Χαλιάς (βόρεια). Αυτές τις ορεινές εγκαταστάσεις θα τις συναντήσετε αν κάνετε τη διαδρομή από Νιάλα (μνημείο) προς Πετράλωνα (βλ. ενότητα Off Road).

Η Αγία Τριάδα στα Πετράλωνα (Σάικα) 

Ο 16ος αιώνας είναι πολύ σημαντικός για την περιοχή των Αγράφων. Εκείνη την εποχή έγιναν πολλές ανακαινίσεις καθώς και ιδρύσεις νέων μονών. Το φαινόμενο αυτό ήταν αποτέλεσμα της σταθερότητας και της ηρεμίας που είχε επικρατήσει για αρκετό διάστημα στην οθωμανική αυτοκρατορία. Η Ι. Μονή Σάικας υπήρξε από τα τέλη του 16ου αι. εστία πνευματικής αντίστασης αλλά και σημαντική αγροτική μονάδα που διέφευγε της φορολογίας του οθωμανικού κράτους. Ήταν αρκετά πλούσια με πολλές ιδιόκτητες εκτάσεις στα γύρω Αγραφιώτικα βουνά με βοσκότοπους που έτρεφαν 2300 γιδοπρόβατα.

Στο πέρασμα του χρόνου υπήρξε κρησφύγετο κλεφταρματολών ενώ στην διάρκεια του Εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα του 1821 ο οπλαρχηγός Κώστας Στεργιόπουλος ή Βελής τη χρησιμοποίησε σαν αποθήκη πολεμοφοδίων. Από το συγκρότημα της μονής σώζεται το καθολικό, τρίκοχος ναός με επίπεδη οροφή και ξύλινη στέγη. Στο εσωτερικό του υπάρχει το αξιόλογο τέμπλο (1605 – 1607) με θαυμάσια ζωγραφιστή διακόσμηση και οι τοιχογραφίες (1641) δαπάνης «του τιμιωτάτου Άρχοντος κυρ Δημητρίου» Αμπατζή, από το Καροπλέσι.

Ζωγράφοι ήταν ο Ιωάννης ο Ευτελής και ο «έτερος Ιωάννης», που δημιούργησαν ένα σημαντικό καλλιτεχνικό εργαστήρι που κυριάρχησε στην τέχνη των Αγράφων την περίοδο 1641 – 1673. Όπως και σε άλλα μνημεία των αγραφιώτικων βουνών, έτσι και εδώ η υγρασία είχε καταλυτικό ρόλο στη φθορά τους και μεγάλο τμήμα τους είναι κατεστραμμένο. Ευτυχώς εγκρίθηκε η μελέτη του Δήμου Αγράφων, ολοκληρώθηκαν οι στερεωτικές εργασίες  και επισκευάστηκε η στέγη ώστε να σταματήσει η φθορά από τα νερά της βροχής. 

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Λαογραφικά

Οι δεκάδες συνοικισμοί περιφερειακά των χωριών, τα σπίτια που τους απαρτίζουν και που εκτείνονται σε μεγάλη απόσταση μεταξύ τους, χτίστηκαν έτσι μακριά το ένα από το άλλο, πρωτίστως για αμυντικούς λόγους, αποφεύγοντας έτσι την ολοκληρωτική καταστροφή από τυχόν επιδρομές. Άλλος παράγοντας είναι ο ζωτικός χώρος που χρειαζόταν η πολυμελής οικογένεια για την ανάπτυξη των μικρών γεωργικών εκμεταλλεύσεων και της ανάλογης των κοπαδιών, έκτασης για βόσκηση και ανάπτυξη της κτηνοτροφίας που, κυρίως αυτή, αύξανε το μικρό εισόδημα. Όπου υπήρχε το παραμικρό κομμάτι χώματος εκεί έχτιζαν το σπίτι τους και εκεί ζούσαν καλλιεργώντας τη γη, βόσκοντας τα οικόσιτα πολλές φορές κοπάδια τους, με τη μέθοδο της Γιδοβίτσας.

Η Γιδοβίτσα (στη Πελοπόννησο λέγεται Σεμπριά), είναι τη συνήθεια της βοσκής των προβάτων από ένα άτομο. Αφού όλοι είχαν πρόβατα, για να μην πήγαιναν ο καθένας ξεχωριστά στα ‘’μανάρια’’ και άφηναν τον οικισμό μόνο του, στέλνανε έναν για όλα. Αργότερα, όταν οι αιτίες εξαλείφθηκαν ή δεν απέδιδαν τα αναμενόμενα, μεγάλο τμήμα αυτών των συνοικισμών εγκαταλείφθηκαν για να κατοικηθούν πιο πυκνά οι πυρήνες των χωριών ή για αναζήτηση καινούργιας κατοικίας που συνήθως συνοδευόταν και από νέα εργασία στα μεγάλα αστικά κέντρα. Σήμερα, διασχίζοντας αυτά τα μέρη, το μόνο που υπάρχει για να θυμίζει την πληθωρική παρουσία κατοίκων, και κατοίκησης είναι οι χορταριασμένες ‘’πεζούλες’’ ή αναβαθμίδες, που κάποτε διευκόλυναν τις καλλιέργειες.   

Τώρα όλες αυτές οι δυσκολίες του ορεινού χώρου είναι χαραγμένες στη μνήμη των γερόντων που θυμούνται ότι τα κοπάδια έκαναν μέρες έως ότου περάσουν όλα, προς τους βοσκότοπους Καμάρια και Νιάλα. Μνήμες όπως ξέρει να τις χαράζει η ζωή με τα διάσημα ‘’τσελιγκάτα’’ των Τσιγαριδαίων, Πλαταίων, Καραϊσκαίων, Πατσαουραίων, Μιχαλοπουλαίων, Σαλαγιάννηδες, Καλογεραίοι, Μαργωναίοι κ.ά, που δεν βρίσκονται πια στα Αγραφιώτικα βουνά και που μιλούν για καιρούς πολέμων ή ειρήνης, για πατρίδες και χώματα που εγκαταλείφθηκαν φεύγοντας άλλοι μετανάστες άλλοι στις μεγάλες πόλεις.

Αποθησαυρίζοντας κείμενα μαθαίνουμε ότι τα Πάνω Άγραφα παζαρεύονται στην Καρδίτσα κάθε χρόνο στις 21 Μαΐου, όπου πουλούσαν και τα βοτάνια των βουνών τους. Σε αυτά τα παζάρια εκτός από τους εμπόρους και τους ψιλικατζήδες που στήνουν παραπήγματα, παράγκες (τσατούρια), και ξαπλώνουν τα εμπορεύματα τους για πούλημα, έρχονται και οι χωριάτες. Κατά κανόνα τότε τα παζάρια διαρκούσαν οκτώ μέρες. Τις τρεις πρώτες πουλιούνται τα ζώα, γίνεται το ζωοπάζαρο, όπως λένε, από τους γεωργούς που φέρνουν βόδια, μουλάρια, γαϊδούρια, καλοθρεμμένα πρόβατα ή γίδες (μαρτίνια), κοτόπουλα, αυγά, κ.λπ. αγοραστές, είναι άλλοι γεωργοί που έχουν ανάγκη από ζώα.  

Εκείνα τα χρόνια την εβδομάδα της Λαμπρής, που αρχίζει τη Κυριακή του Πάσχα και τελειώνει του Θωμά, την ονόμαζαν Ασπροβδομάδα, και δεν έκαναν καμιά εργασία σε κανένα γεωργικό χωριό, ούτε σε χωράφι πηγαίνουν, ούτε για ξύλα. Ειδικά στα Άγραφα παραδέχονται πως η βδομάδα αυτή ονομάστηκε έτσι επειδή ασπρίζουν οι ρόκες, τα καλαμπόκια. Εδώ όπως και στην Ήπειρο, τα καλαμπόκια δεν τα ξεφλουδίζουν ούτε τα ξεσπειρίζουν  το φθινόπωρο που τα μαζεύουν. Τα αποθηκεύουν και όταν έχουν ανάγκη να φέρουν άλεσμα στο μύλο, ξεφλουδίζουν όσα χρειάζονται (ρόκες), και τα άλλα τα φυλάνε.

Αυτές λοιπόν οι ρόκες, όπως ξέρουμε, είναι κίτρινες, οι αγραφιώτες παραδέχονται πως τη Λαμπροβδομάδα ασπρίζουν. Παράδοση, μύθοι, δοξασίες και μεγάλος σεβασμός στην εκκλησία, κυριαρχούν στα απόκρημνα και απομονωμένα αυτά χωριά. Στις 30 Νοεμβρίου του Αγίου Ανδρέα ‘’αυτός που αντρειεύει τα σπαρτά’’ στα Άγραφα έφερναν τα πολυσπόρια (στάρι, καλαμπόκι, κουκιά, φασόλια κ.λπ.), μπροστά στην ωραία πύλη να τα διαβάσει ο παπάς για το καλό. Στις μέρες της ξηρασίας πάλι, έπιαναν μια χελώνα και τη κρεμούσαν στο δέντρο. Γνωρίζουν σίγουρα πως μετά από τρεις μέρες θα βρέξει, όση ξηρασία κι αν έχει.

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Διαδρομές Off road

ΑΓΡΑΦΑ – ΜΑΡΑΘΟΣ (έξοδος στη Βαρβαριάδα ή συνέχεια για Κερασοχώρι)

Την Παραμερίτα στα 1400 μ. υψ. θα τη συναντήσετε δεξιά σας ανεβαίνοντας τον όλο στροφές αρχικά, χωματόδρομο προς Μάραθο, αφού έχετε περάσει την τσιμεντένια γέφυρα του Σμπορορέματος. Είναι ένας μικρός συνοικισμός απέναντι από τα Άγραφα στις πλαγιές της κορυφής ‘’Κόφτρα’’ (1505 μ. υψ.). Κάποτε είχε αρκετούς κατοίκους (143 το 1961), ενώ σήμερα κάποιοι επιστρέφουν ανακαινίζοντας τα παλιά τους σπίτια. Ο δρόμος είναι γεμάτος πέτρες και χαλίκια στις στροφές, πρέπει να προσέχετε, ειδικά αν έχετε πολύ βάρος πίσω. Κοντά στην προτελευταία στροφή στη θέση ‘’Κουκωτό’’ περίπου στα 1300 μ. υψ. δεξιά σας είναι η στάνη του Γιώργου Πλατή που ξεκαλοκαιριάζει εδώ με τη γυναίκα του Ευδοκία και τα κοπάδια τους. Υπέροχοι άνθρωποι ταπεινοί και καταπονημένοι μες στη μεγαλοσύνη του τοπίου και της ψυχής τους, μοιράζονται με τους περαστικούς τις σκέψεις τους για το μέλλον. Η σοφία τους ξεχειλίζει και τα λόγια εισχωρούν στο μυαλό σα βελόνες. Αντιστέκονται στο χρόνο επιβιώνοντας με το μοναδικό πράγμα που έχουν μάθει να κάνουν καλά, το τυρί, που είναι περιζήτητο. Δοκιμάστε το μαζί με ζυμωτό ψωμί από τα χέρια της κυρίας Ευδοκίας και φυσικά, τσιπουράκι ντόπιο.

Λίγο πιο πάνω, ένα μικρό πετράλωνο, χωρίς ‘’χείλη’’, μαρτυράει παλιότερη κατοίκηση του τόπου. Περνώντας τον αυχένα του Κουκοτού η διαδρομή αρχίζει να χειροτερεύει, και όσο κατηφορίζει τόσο παραμορφώνεται. Η θέα είναι καταπληκτική αλλά η κλίση του δρόμου δεν επιτρέπει εφησυχασμό. Όσο χάνει ύψος, με συνεχόμενα πέταλα, τόσο οι γκρεμοί πλησιάζουν ενώ η θέα προς τις βουνοκορφές δεν περιγράφεται. Όπως απερίγραπτη είναι και η κατάσταση στο δρόμο, τώρα πια. Γκρεμισμένος σε πολλά σημεία, καλύπτεται με μεγάλες κοτρόνες απ’ τις συνεχείς κατολισθήσεις, σχεδόν σε όλο το πλάτος. Υπομονετικά εσείς, γιατί παραδίπλα χάσκει ο γκρεμός, προσπαθήστε να αποφύγετε τα νεροφαγώματα και τα ψιλογλιστρήματα των τροχών στο χοντρό χαλίκι και τις πρασινάδες.

Οι αναρτήσεις θα ταλαιπωρηθούν αλλά τελικά μόλις περάσετε τον συνοικισμό ‘’Πλάτανο’’ και τα εκατοντάδες κοτόπουλα που κατακλύζουν τον τόπο, θα μπείτε (19,0 χλμ.) στον πανέμορφο και ιστορικό Μάραθο (Βλ. ενότητα οικισμοί). Αν δεν έχετε χρόνο βγείτε από τη διαδρομή λίγο έξω από τον Μάραθο προς Σελίστα – Βαρβαριάδα. Για τη συνέχεια προς Κερασοχώρι βλ. Μάραθος Κερασοχώρι.

ΜΑΡΑΘΟΣ – ΚΕΡΑΣΟΧΩΡΙ

Από τον Μάραθο συνεχίζει ο παμπάλαιος δρόμος που καταλήγει στο Κερασοχώρι από μια άγρια, μεγαλόπρεπη διαδρομή, περνώντας από τον μικρό ποιμενικό συνοικισμό της Κλοπουκίτσας, Να χρησιμοποιήσετε αυτή τη διαδρομή καλύτερα στην επιστροφή από Άγραφα, ειδικά το καλοκαίρι που είναι σίγουρα ανοιχτή. Η διαδρομή από το Μάραθο μέχρι το Κερασοχώρι είναι καθαρά δασική, διασχίζει ένα εκπληκτικό ελατόδασος και μέρη που σπάνια αντικρίζει ο περιηγητής, αναδεικνύοντας άλλη μια φορά την παντοδυναμία και την ομορφιά της φύσης. Πρόκειται για την παλιότερη οδό επικοινωνίας, μαζί με την κρυφή και παντελώς άγνωστη στους οδηγούς (εξαιρούνται οι οδοιπόροι), που έρχεται από Άγιο Δημήτριο, προς Μάραθο και Άγραφα. Ήταν οι δύο παλιοί και μοναδικοί δρόμοι με εύκολη πρόσβαση στα χωριά μέχρι το 1985, που άνοιξε ο τρίτος από το ποτάμι.

Λίγο έξω από το Μάραθο (+/- 2,3 χλμ) αγνοείστε την δεξιά δστ., που οδηγεί στον συνοικισμό Δραμάλα και το ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, και θα δείτε τη μικρή πινακίδα που σας στέλνει αριστερά προς «Κλοπουκίτσα». Ακολουθήστε τον, διασχίστε για τα επόμενα επτά χλμ απότομες βουνοπλαγιές, ισιώματα, και θα βγείτε στη μικρούλα Κλοπουκίτσα (700 μ. υψ.), έναν ακόμη συνοικισμό του Μάραθου με λίγα αγροτόσπιτα, την εκκλησία της Παναγίας και μια οικογένεια που μένει εδώ μόνιμα.

Ενάμισι χλμ. πιο κάτω, είναι η δστ που οδηγεί στον μεγαλύτερο συνοικισμό του Μαράθου, με 4 – 5 οικογένειες να μένουν μόνιμα εδώ, το Σέλλο (980 μ. υψ.), χτισμένο στις βορειοδυτικές πλαγιές της κορφής Καυκί (1751 μ. υψ.). Ο τόπος εδώ είναι απερίγραπτος από φυσική ομορφιά, και πανέμορφη θέα. Μέσα στο χωριό εκτός από τα λίγα καλοδιατηρημένα πετρόχτιστα σπίτια υπάρχει η ωραία εκκλησία του Αγίου Νικολάου (1700), και κάτω στο ρέμα ο παλιός πετρόχτιστος νερόμυλος του χωριού, παρατημένος και μισογκρεμισμένος σήμερα. Ψηλότερα, στη δασωμένη βουνοπλαγιά του Μούσκου υπάρχει μια σπηλιά, με οκτώ περίπου μέτρα άνοιγμα που η παράδοση διασώζει ότι τα χρόνια της τουρκοκρατίας χρησιμοποιήθηκε για νομισματοκοπείο.

Ο δασικός δρόμος μοιάζει ατελείωτος, οδηγώντας ανάμεσα σε βουνοπλαγιές, πυκνά δάση από έλατα και ρεματιές που το χειμώνα μαστιγώνονται από τις θύελλες και τα χιόνια. Στα πεντέμισι χλμ θα βρείτε αριστερά σας, τη δστ. που από μονοπάτι – δρόμο σας βγάζει στη Χρύσω, ενώ ευθεία σε άλλα 3,5 χλμ βγαίνετε στα λιβάδια, στις κεραίες της Ψηλόραχης (1332 μ. υψ.), και τελικά στο ‘’καραούλι’’ του Κερασοχωρίου, συμπληρώνοντας εικοσιτέσσερα αξέχαστα χλμ. από το Μάραθο (43,0 χλμ. από Άγραφα) ανάμεσα σε χαράδρες και βάραθρα. Να θυμάστε ότι η διαδρομή Άγραφα – Μάραθος – Κερασοχώρι, το χειμώνα καλύπτεται από άφθονα χιόνια παραμένοντας αδιάβατη για μεγάλο χρονικό διάστημα.

ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ – ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΑ

Λίγο πριν μπείτε στο Μοναστηράκι, δεξιά σας, ξεκινά μια ‘’δύσκολη’’ αλλά εκπληκτική διαδρομή χωρίς διασταυρώσεις, στις ράχες της ‘’Λιάκουρας’’ (2040 μ. υψ), ανηφορίζει περίπου στα 1600 μ υψ, φτάνοντας στους κτηνοτροφικούς ‘’συνοικισμούς’’ (2 – 3 σπίτια), Λαγκάδα, Κοτρώνι, δστ για Πλατανιά (1000 μ υψ), και  Βλαχοπούλα, με την εκπληκτική θέα, πλησιάζοντας στο Προσήλι και τις πηγές των ρεμάτων της Φτέρης, και του Τριβαλορέματος. Με το όχημά σας θα φτάσετε κοντά στο τελευταίο και μετά με τα πόδια προς το ρέμα.

Η ίδια διαδρομή προτείνεται και για πεζοπορία (+/- 6ω) ενώ υπάρχει και μια θαυμάσια παραλλαγή βλ. ενότητα με τα πόδια). Σε αυτούς τους μικρούς συνοικισμούς, (όπως και στους άλλους, κάτω στον Αγραφιώτη), αναδείχθηκε όσο πουθενά αλλού, η αυτόνομη αγροτοκτηνοτροφική οικονομία. Κάθε σόι, είχε δικούς του πόρους, προερχόμενους από μικρούς κλήρους, όπου έσπερναν τα απαραίτητα για την οικογένεια. Λίγα οικόσιτα ζώα, (πρόβατα – γουρούνια), συμπλήρωναν το πενιχρό έτσι κι’ αλλιώς εισόδημα. Στις μέρες μας μόνο η Βλαχοπούλα κατοικείται τους καλοκαιρινούς μήνες αφού οι κακουχίες και η αδιαφορία της διοίκησης έφεραν σαν αποτέλεσμα την ερήμωση. Μοναστηράκι – Βλαχοπούλα σύνολο +/- 15 χλμ.

ΒΑΡΒΑΡΙΑΔΑ – ΜΑΡΑΘΟΣ

Από τον συνοικισμό Βαρβαριάδα μέσω Σελίστας υπάρχει πρόσβαση στην γενέτειρα του Κατσαντώνη, τον Μάραθο. Η προτομή του, είναι στην πλατεία του χωριού, δίπλα στους Άγιους Ταξιάρχες, μια παμπάλαια εκκλησία (1760) με σπάνιες τοιχογραφίες, και περίφημο σκαλιστό τέμπλο. Βαρβαριάδα – Μάραθος σύνολο +/- 13 χλμ.

ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ – ΣΠΗΛΙΑ ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗ – ΓΕΦΥΡΑ ΚΡΥΟΝΕΡΙΟΥ

Η διαδρομή για την σπηλιά του Κατσαντώνη, ξεκινά δεξιά από την πλατεία του χωριού Μοναστηράκι. Ο δρόμος κατηφορίζει μέχρι το ρέμα του Μοναστηριώτη, τα ερείπια του παλιού νερόμυλου και το πέτρινο γεφύρι. Εδώ μηδενίστε. Συνεχίζοντας τον στενό χωματόδρομο περνάτε, το δεύτερο πέτρινο παραδοσιακό γεφύρι του χωριού, το ‘’ψηλό γεφύρι’’ των ντόπιων, ανηφορίζοντας πλέον σε μια δύσκολη, όλο φουρκέτες διαδρομή. Περνάτε τις τοποθεσίες «Πουρναράκι» και «Παλιόρογκα» μέχρι που περνάτε ποτίστρα και σπίτι (3,2 χλμ.). Σε +/- 7 χλμ. περνάτε τον αυχένα όπου δστ. αριστερά για Παλιοκατούνα, ευθεία για σπηλιά Κατσαντώνη.

Στο 8,2 χλμ. δεξιά κατηφορίζει προς Βρύση Κατσαντώνη ενώ ευθεία σε 300μ. είστε στο μνημείο και τον χώρο εκδηλώσεων. Υπάρχει πινακίδα ‘’προς σπηλιά’’, σήμανση με κόκκινη μπογιά στα βράχια και στενό μονοπάτι, που σας φέρνει σε διάσελο με πολύ απότομη κατηφόρα (10’). Κατεβείτε την προσεκτικά και σε 10’ αριστερά σας θα δείτε την ιστορική ‘’σπηλιά’’, που δεν είναι παρά μια εσοχή, ένα μικρό πλάτωμα, στο βράχο. (σύνολο 40’). Συνολικός χρόνος προσέγγισης και επιστροφής στο Μοναστηράκι 1ω30’ – 17,00 χλμ.).

Από τον αυχένα για τη ‘’σπηλιά μπορείτε να συνεχίσετε προς Κεφαλόβρυσο (παλιό Σίχνικο), με τις δύο παλιές εκκλησίες, τον Άγιο Νικόλαο και τον Άγιο Παντελεήμονα και την Παλιοκατούνα. Αμέσως μετά, σε μια παράκαμψη βρίσκεται το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη ενώ ο κεντρικός περνάει τον Άγιο Προκόπιο και προσεγγίζει τον ασφαλτόδρομο προς Βούλπη ή προς το Κάστρο της Τσούκας, το γεφύρι του Μανώλη και τη Δ. Φραγκίστα ή τον Κρέντη. Μια διαδρομή + / - 25 χλμ (Μοναστηράκι – Γέφυρα Κρυονερίου), που θα σας έρχεται στο μυαλό συχνά.

ΕΠΙΝΙΑΝΑ – ΑΠΙΔΙΑ

Χωρίς αμφιβολία θα κοπανηθείτε για 5,9 χλμ. μέχρι να φτάσετε στο επίπεδο και καταπράσινο οροπέδιο της Απιδιάς, ένα σπάνιο τοπίο που συνεπαίρνει με την ομορφιά του, ίσως από τα ωραιότερα που έχετε αντικρίσει ποτέ. Όπου κοιτάξετε, θεόρατα βουνά, ψηλές κορφές, κι’ απότομες κορυφογραμμές χαράζουν στον ορίζοντα, μια θέα ανεκτίμητη. Μπορούμε άνετα να το κατατάξουμε σε ένα από τα καλύτερα σημεία που έχουμε δει τα τελευταία χρόνια για ελεύθερη κατασκήνωση.

Από την πλατεία των Επινιανών κατευθυνθείτε προς τα τελευταία σπίτια, δείτε το μικρό αλωνάκι, το παλιό σχολείο δίπλα από την εκκλησία του Προφήτη Ηλία, και ξεκινήστε την περιπετειώδη διαδρομή. Ο δρόμος σηκώνει σκόνη ή έχει λάσπη (νωρίς το Ιούνιο), χωρίς να λείπουν οι πέτρες (πάντα). Στο οροπέδιο υπάρχει ένα πετράλωνο, που του λείπουν τα χείλη (οι πέτρες γύρω – γύρω). Η παρουσία του μαρτυρά ότι υπήρχαν καλλιέργειες σταριού στο χωριό. «Δεν έσπειρες, δε θέρισες, δεν αλώνισες να πάρεις το σιτάρι της χρονιάς σου; Όλο το χρόνο πεινασμένος θα είσαι», λέει η παροιμία, κι έτσι ήταν εκείνα τα χρόνια.

Κοντά στο αλώνι βρίσκονται τα μισοερειπωμένα σπίτια – καλύβια που ο χρόνος και οι χειμώνες που πέρασαν από πάνω τους τα σημάδεψαν ανελέητα, ώστε σήμερα, να χρησιμεύουν περισσότερο για στάνες παρά για κατοικία. Η συνέχεια είναι συναρπαστική αλλά μόνο για πεζοπόρους με καλό χάρτη, πυξίδα και γνώση. Από εδώ συνεχίζει στενό μονοπάτι προς τους συνοικισμούς Μέρσα (όπου συναντιέται με αυτό που έρχεται από το Ασπρόρεμα), Προσήλιο, Βλαχοπούλα, καταλήγοντας στο Μοναστηράκι.

ΑΥΧΕΝΑΣ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ – ΒΑΛΑΡΙ – ΒΡΑΓΓΙΑΝΑ

Εκπληκτική διαδρομή 12 χλμ., που θα σας αναστατώσει για όλα τα υπόλοιπα. Κινείται στο κατάφυτο από έλατα δάσος σε στενό χωματόδρομο και οργιαστική βλάστηση. Ξεκινά από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου (1900) στον ομώνυμο αυχένα. Με την ευκαιρία να δείτε την εκκλησία που εξωτερικά δεν προϊδεάζει καθόλου, όμως μόλις μπείτε, αμέσως εντυπωσιάζει η ολοπέτρινη ημικυκλική θολωτή οροφή της, το λιτό εσωτερικό, με λίγες φορητές εικόνες και καντηλάκια πάντα αναμμένα. Η τοποθεσία στα +/- 1500 μ. υψ. μαγεύει πραγματικά ενώ η απεριόριστη θέα σε όλες τις κορφές είναι μια εμπειρία που δύσκολα θα φύγει από τη μνήμη σας.

Ξεκινώντας και μηδενίζοντας θα κατηφορίσετε προς Βραγγιανά. Η πρώτη δστ δεξιά μετά τη στάνη, οδηγεί σε αδιέξοδο στην τοποθεσία ‘’Βοϊδολίβαδο’’ (1775 μ. υψ.) σε λιβάδια για βοσκές ζώων. Στο 1,3 να πάτε αριστερά προς Βραγγιανά – Βαλάρι ενώ στο 3,8 χλμ. αριστερά προς Βαλάρι. Στο 9,1 χλμ. είστε στην δστ. με το μικρό πετράλωνο στη θέση «Πλαλίστρα» και το δρόμο, δεξιά, που κατηφορίζει προς Βραγγιανά. Η έξαρση του βουνού και η κορφή «Ίταμος» (1405 μ. υψ.) κυριαρχούν με την παρουσία τους σε ένα φαινομενικά περίκλειστο σημείο που τα χρώματα εξαντλούνται στις διαβαθμίσεις του πράσινου και του καφέ.

Συνεχίστε ευθεία προσπεράστε την πινακίδα «προς οικία Παντελή Τσιώλη» και εκκλησία του Προφ. Ηλία στο 9,3 χλμ. και πιο κάτω αγνοήστε τον χωματόδρομο αριστερά, που αν είναι ανοιχτός βγαίνει Άγραφα. Στο 10,4 χλμ. είναι η δστ. για τον συνοικισμό Τσιμπράκ και ακόμα ένα μικρό πετράλωνο. Συνεχίστε ευθεία εισχωρώντας στην αγκαλιά του συνοικισμού Βαλάρι που βρίσκεται σκαρφαλωμένος στις δυτικές πλαγιές του «Καταραχιά» (2002 μ. υψ.), και στο 12,1 χλμ. είστε εμπρός από την Κοίμηση της Θεοτόκου. Στην επιστροφή για Βραγγιανά στρίψτε αριστερά στην δστ. με το πετράλωνο, στη θέση «Πλαλίστρα» (2,750 χλμ.), αγνοείστε τις δύο αριστερές δστ. στο 3,0 και 3,4 και θα βγείτε στην Αγία Παρασκευή Βραγγιανών 5,7 χλμ. σύνολο από Βαλάρι.

ΤΡΙΔΕΝΤΡΟ – ΑΣΠΡΟΡΕΜΑ

Στα εκατό μέτρα από την πλατεία του Τρίδεντρου, δεξιά, ξεκινά η διαδρομή που ανεβαίνει ψηλά διασχίζοντας πλούσιο δάσος Ελάτης και χαμηλότερα φτέρης και πουρναριών. Περνάτε δύο αριστερές δστ. που οδηγούν σε σπίτια (στα 600 και 1200 μ.) και στο 1,6 χλμ. να πάτε αριστερά. Ο χωματόδρομος σύντομα (3,5 χλμ.) φτάνει στο πλάτωμα με το ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, ένα πανέμορφο και απάγκιο μέρος όπου κάθε 20 Ιουλίου οι κάτοικοι του Τρίδεντρου διοργανώνουν μεγάλο πανηγύρι.

Υπέροχο τοπίο, στη σκιά της κορυφής Καυκί (1607 μ. υψ.)  προδιαθέτει θετικά για διανυκτέρευση σε σκηνές λόγω της κοντινής δροσερής πηγής. Αφήνοντας το μοναχικό ξωκλήσι έχετε την πρώτη οπτική επαφή με τις πλαγιές της κορφής «Γενίτσαρι» (1789 μ. υψ.), ενώ η πλούσια βλάστηση έχει μείνει πλέον πίσω. Σε λίγο περνάτε μια στάνη (4,5 χλμ.) φτάνοντας στον πρώτο αυχένα (6,3 χλμ.) και τη δστ. όπου δεξιά πηγαίνει προς Τροβάτο (6,8 χλμ.).

Συνεχίστε ευθεία αντικρίζοντας τις έντονα καφεκόκκινες επιβλητικές και απόκρημνες κάθετες πλαγιές του όρους «Ντεληδήμι» (2162 μ. υψ). σε μια αγριωπή αλλά όμορφη περιοχή που σας κάνει να αναρωτιέστε αν πράγματι αυτός ο δρόμος οδηγεί κάπου. Στο δεύτερο αυχένα (8,2 χλμ.) έχετε φτάσει περίπου στα 1600 μ. υψ. και το τοπίο είναι πλέον φαντασμαγορικά αλπικό, ενώ η θέα με καθαρό καιρό κορυφώνεται αποκαλύπτοντας ένα θαυμάσιο και σπάνιο πανόραμα κορφών, που καταπλήσσει τον περιηγούμενο, προκαλώντας οπωσδήποτε για μια στάση, αριστερά στο μικρό πλάτωμα που είναι κατάφυτο από μέντα.

Μπροστά σας ξεδιπλώνεται ένα μοναδικό θέαμα από γυμνές κορφές, διάσπαρτα λιβαδάκια, ενώ χαμηλότερα κυριαρχούν πάλι τα δάση. Σε πρώτο πλάνο είναι η «Ασημόραχη» και το «Κουτρούλη» ενώ ευθεία στο βάθος η εντυπωσιακή κορυφή «Σαλταγιάννη» (2129 μ. υψ.). Αριστερά η «Κορυφή» (2008 μ. υψ.), το περίφημο και απότομο «Μπαλντενήσι», κάτω από την βραχώδη κορυφή «Πυραμίδα» (2002 μ. υψ.). Αριστερά του, η «Πλάκα» (1852 μ. υψ.), ενώ χαμηλότερα ο «Κουκουρούντζος» κερδίζει την ματιά σας λόγω του μεγάλου ελατόδασους που απλώνεται στην πλαγιά, καταλήγοντας στο Ασπρόρεμα. Διακρίνεται στην ίδια κατεύθυνση η «Κουρούνα» με την τεραστίου μεγέθους σάρα και το μονοπάτι στα απόκρημνα «Παλούκια», πάνω από την πεζοπορική διαδρομή Ασπρόρεμα – Μέρσα. Ένα εκπληκτικό, μεγαλειώδες και πολύτιμο στο σύνολό του ορεινό τοπίο, ίσως από τα πιο όμορφα που έχετε αντικρίσει.

Στο βάθος, διακρίνεται το σπίτι της οικογένειας Ζαρκαδούλα και το Ασπρόρεμα. Η μικρή λεπτομέρεια που μεσολαβεί μέχρι να πάτε εκεί κάτω είναι η απίστευτα ιλιγγιώδης κατηφορική διαδρομή, απροσμέτρητου βάθους, που προκαλεί απορία για το πώς  δεν κατρακύλησαν οι μπουλντόζες με τέτοια κλίση. Όπως πάντα αργά ανακαλύπτετε και εσείς ότι η κατηφόρα είναι τόσο μεγάλη που το αλεξίπτωτο πλαγιάς φαντάζει σαν η μοναδική ενδεδειγμένη λύση για να κατέβετε το γκρέμι. Παρόλα αυτά, κατηφορίστε, προσέχοντας τις κοτρώνες, τις πέτρες, το χαλίκι, γενικά τις κλειστές στροφές, και την υπερθέρμανση των δίσκων.

Στα πρώτα πεντακόσια μέτρα προς τα κει υπάρχει μια στάνη (8,7 χλμ.) και δεξιά, ένα μεγάλο άνοιγμα με θέα την πανέμορφη Ασπρόβρυση και το πανύψηλο Ντεληδήμι. Όσο κατεβαίνετε συναντάτε δύο – τρείς στάνες (11,5 χλμ.) ενώ σε λίγο θα σας κάνει ‘’παρέα’’ το «Τσαρκόρεμα», με τις ξύλινες πινακίδες του (14,5 χλμ.) που δείχνουν την πορεία στους πεζοπόρους προς Επινιανά (7,8 χλμ).

Στο τέλος της διαδρομής, υπάρχει μια τεράστιου μεγέθους κοκκινωπή αλάνα (15,2 χλμ.) με ψιλό χαλικάκι ενώ ακριβώς από κάτω (15,8 χλμ.) βρίσκεται το δυσπρόσιτο ΑσπρόρεμαΑσπρόρρευμα στα 1070 μ. υψ.), και το σπίτι της οικογένειας Ζαρκαδούλα (βλ. ενότητα Μη Χάσετε). Μετά από τέτοια διαδρομή είναι σίγουρο ότι καφές ή το τσίπουρο που θα σας προσφέρει η κ. Μαρία Ζαρκαδούλα θα είναι βάλσαμο.

ΤΡΙΔΕΝΤΡΟ – ΤΡΟΒΑΤΟ

Από το Τρίδεντρο ακολουθούμε την ίδια διαδρομή για το Ασπρόρεμα μέχρι του σημείου της δεξιάς δστ. για Τροβάτο (6,8 χλμ.). Το φαρδύ αλπικό μονοπάτι φεύγει δεξιά και κινείται στη νοτιοανανατολική πλαγιά, κάτω ακριβώς από εκεί που ορθώνεται το θεόρατο Ντεληδήμι, στην ισοϋψή των 1400 – 1500 μ. προσφέροντας άπλετη θέα, ακολουθώντας μονοπάτια χαραγμένα από αμέτρητες οπλές στη διάρκεια των μαζικών εποχικών μετακινήσεων των κοπαδιών. Μηδενίστε και στο 1,5 χλμ. θα συναντήσετε ξύλινη πόρτα με σίτα για να μη φεύγουν τα γελάδια. Περάστε, και κλείστε την πριν πίσω σας.

Μετά τον αυχένα (2,6) έχετε οπτική επαφή με το Τροβάτο και τις τεράστιες χορτολιβαδικές εκτάσεις με τα γελάδια που βόσκουν νωχελικά. Από δω πάνω, μπορείτε να ολοκληρώσετε τη διάσχιση όλης της, λασπώδους προς το τέλος, αλπικής διαδρομής, βγαίνοντας στον κεντρικό (11,5 χλμ.) προς «Τρία Σύνορα» και Τροβάτο ή να κατεβείτε κατευθείαν στο χωριό από τους δύο κάθετους δρόμους στο 3,8 και στο 6,7 (μέσω συνοικισμού Χιόνας).

ΑΥΧΕΝΑΣ ΑΓ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ – ΝΙΑΛΑ – ΠΕΤΡΑΛΩΝΑ

Από τον αυχένα του Αγίου Νικολάου ο ανηφορικός δρόμος σκαρφαλώνει τη βόρεια πλευρά της «Πλάκας» περνάει ένα μαντρί, συναντώντας αριστερά το αδιέξοδο με όχημα μονοπάτι, παρακλάδι του Ε – 4, που χρησιμοποιούν συχνά οι πεζοπόροι για να ανέβουν στο Μπορλέρο 2017 μ. υψ. ή να διέλθουν τις περίφημες Πόρτες Αγράφων προς κορφή Πετσαλούδα 1770 μ. υψ». Με αρκετές στροφές πλησιάζετε το ορεινό πέρασμα στο περήφανο, οξυκόρυφο Φλυτζάνι (2017 μ. υψ.), με σύντροφο χαμηλότερα τους Πέντε Πύργους (2004 μ. υψ.), κατηφορίζοντας στη συνέχεια προς την ξακουστή Νιάλα 

Η διαδρομή κινείται στην ισοϋψή των 1700  - 1800 μ. σ’ ένα σχεδόν ξερό, γεμάτο πέτρα τοπίο στολισμένο από δεκάδες πολύχρωμα αγριολούλουδα που ξεφυτρώνουν σε οποιοδήποτε σημείο από την άνοιξη και μετά. Περνάτε από το μνημείο της Νιάλας (βλ. ενότητα Πολιτισμός) που θυμίζει τα συγκλονιστικά γεγονότα που έγιναν στην περιοχή και στρίβετε αριστερά, στον στενό, κατηφορικό δρόμο προς το συνοικισμό Νεράιδα ή Νιάλα. Πάνω στην δστ. θα περάσετε το ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία που ξεχωρίζει από μακριά από την κόκκινη τσίγκινη στέγη. Στη διαδρομή βλέπετε τις άλλες δύο Νιάλες τον δυσπρόσιτο Χαλιά (+/- 3 χλμ. από τον Πρφ. Ηλία) και την Παλιόλακκα (βλ. ενότητα Μην Χάσετε).

Το τοπίο είναι από τα πιο άγρια, αφιλόξενα που θάχετε συναντήσει, μόνο η γνωριμία με τους ανθρώπους εδώ πάνω μπορεί να το γλυκάνει. Πάντα στους επισκέπτες προσφέρουν δική τους εξαιρετική φέτα, ζυμωτό ψωμί, και πιθανά τσιπουράκι χωρίς γλυκάνισο. Η πορεία από δω και κάτω  έχει συνεχόμενα καγκέλια για +/- 10 χλμ. (από Πρφ. Ηλία), βάζοντας σας στο υγιές ελατόδασος το οποίο, προ ολίγου το αντικρίζατε απροσπέλαστο από ψηλά. Διασταυρώσεις δεν υπάρχουν και σύντομα θα βρεθείτε στα Πετράλωνα (βλ. ενότητα Οικισμοί) με την ιστορική Μονή Αγ. Τριάδας. Σύνολο +/- 20,0 χλμ.

ΠΕΤΡΑΛΩΝΑ – ΚΑΜΑΡΙΑ – ΜΟΡΦΟΡΑΧΗ (τρίστρατο προς Άγραφα – Μαυρομάτα – Λ. Πλαστήρα)

Αυτός είναι προς το παρόν ο κεντρικός, πιο σύντομος και ομαλός χωματόδρομος που συνδέει σταθερά, όλο το χρόνο, την πλευρά της λίμνης Πλαστήρα με τα Άγραφα, το νομό Καρδίτσας με της Ευρυτανίας. Κλείνει ουσιαστικά έναν ολοκληρωμένο κύκλο που επιτρέπει να ξεκινήσετε και να καταλήξετε στα Άγραφα χωρίς να περάσετε δύο φορές από τον ίδιο δρόμο βλέποντας όσο το δυνατόν περισσότερα τοπία (Άγραφα – Βραγγιανά – Άγ. Νικόλαος – Νιάλα – Πετράλωνα – Άγραφα).  Η διαδρομή ξεκινά από τα Πετράλωνα, δίπλα από τη μονή Σάικας, (υπάρχει πινακίδα) φέρνοντάς σας σύντομα να οδηγείτε διαγώνια στις πλαγιές της Σβόνης (2040 μ. υψ.) ενώ απέναντι θα βλέπετε καμαρωτή την κορφή Πουλί (1846 μ. υψ). Σε +/- 12 χλμ. φτάνετε στη δστ. προς Καμάρια (βλ. ενότητα Ανακαλύψεις). 

Σε άλλα 2,5 χλμ. είναι ο αυχένας της Μορφοράχης (1783 μ. υψ.) και το τρίστρατο, που ευθεία οδηγεί από φαρδύ δρόμο στα Άγραφα, δεξιά ανεβαίνει στη Νιάλα στο μνημείο του εμφυλίου, ενώ αριστερά μια γερή, πρωτόγνωρη διαδρομή, οδηγεί στη Μαυρομάτα (16,5 χλμ.). Το μεγαλύτερο μέρος της κινείται στην ισοϋψή των 1700 μέτρων, από τις ψηλότερες χαράξεις στη χώρα με εκπληκτική θέα στις κοντινές, χιονοσκεπείς το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου, κορφές των Αγράφων. Πολλές απ’ αυτές είναι βατές, μπορείτε εύκολα να τις ανέβετε απ’ τα σπανά κάνοντας θαυμάσια παιχνίδια.

ΚΑΜΑΡΙΑ – ΝΕΡΑΙΔΑ (Καρδίτσα) ή ΜΑΥΡΟΜΑΤΑ (Ευρυτανία)

Όλη η περιοχή, όλο το κατηφορικό φαράγγι στα Καμάρια είναι εξαιρετικό για διάσχιση, σε μια κλειστή, μεγάλου μήκους μεγαλειώδη διαδρομή που αν δεν την κάνετε, θα ακούτε τις περιγραφές, νομίζοντας ότι η φαντασία του αφηγητή είναι χωρίς προηγούμενο. Κακοτράχαλη βέβαια αλλά μοναδική. Ξεκινάτε από το χωριό προς το καταπράσινο δάσος από το στενό χωματόδρομο. Περίπου στα 6,5 χλμ. υπάρχει η κεντρική δστ. που δεξιά πάει προς «Μπέσια» καταλήγοντας ψηλότερα σε αδιέξοδο, στο «Παλιομάντρι». Τα καλοκαίρια κυκλοφορούν εδώ αρκετοί δασεργάτες, θα δείτε τις καλύβες τους στην «Τσουγκάνα» και αλλού, ντυμένες με κορμούς ή πλαστικό, θα ακούσετε τα αλυσοπρίονα ή τα τσεκούρια να κόβουν. Ένα μεγάλο τμήμα των τεράστιων πλούσιων δασών από τα Πετράλωνα τα Καμάρια και τη Μαυρομάτα μέχρι ανατολικότερα στα διοικητικά όρια του νομού Καρδίτσας, ξυλεύονται συστηματικά αποφέροντας έσοδα (λόγω χαμηλής φορολογίας) σε όσους κατοίκους απόμειναν.

Πιο κάτω απ’ τη «Τσουγκάνα» υπάρχει ερειπωμένο παλιό πέτρινο γεφύρι σχεδόν εξαφανισμένο μέσα στην πλούσια βλάστηση που ποιος ξέρει σε τι οικισμούς έφτανε, κάποτε, που υπήρχε ζωή ακόμα και σε αυτά τα απροσπέλαστα μέρη. Μικρό δείγμα της εδώ κάτω, θα δείτε όταν από τη δστ. που προσπεράσετε μπείτε στον κεντρικό δασικό δρόμο που σε +/- 13 χλμ. βγάζει στον ποταμό Μέγδοβα. Μόλις περάσετε το ρέμα του «Καρούλα» ο δρόμος στενεύει αρκετά. Εκεί αριστερά σας, θα δείτε το μεγάλο καταρράκτη ίσα με 70 μέτρα ύψος ενώ στη συνέχεια θα περάσετε το «Πλατανόρεμα» και από μια μικρή παράκαμψη θα βρεθείτε απ’ τη ρεματιά, ψηλότερα, στον οικισμό Προσήλιο με την εκκλησία του Προφήτη Ηλία.

Έχετε περάσει ήδη στη διοικητική περιφέρεια της κοντινής Νεράιδας Καρδίτσας. Η συνέχεια είναι ευκολότερη, ο κατηφορικός δρόμος κατευθύνεται στο Παλιοχώρι με χαρακτηριστικό ένα μοναδικό πετρόχτιστο σπίτι, αφήνει πίσω δεξιά αδιέξοδο μονοπάτι, περνά την θέση «Βοσκές», «Σκάλα» καταλήγοντας στο εικονοστάσι, τη στάνη και το ιχθυοτροφείο του πλούσιου σε νερά Μέγδοβα.

Περνώντας το ποτάμι, θα δείτε το δεύτερο εικονοστάσι και τη δστ. που αριστερά (δεξιά είναι αδιέξοδο χώρια που ξαναπερνά το ποτάμι), με συνεχή καγκέλια σκαρφαλώνει την απότομη πλαγιά της Μάρτσας (1687 μ. υψ.) φτάνοντας στον ‘’κεντρικό’’. Από εδώ, αριστερά σε 4 χλμ. μπαίνετε στη Νεράιδα, όπου καφενεία και άσφαλτος, ενώ δεξιά σε 17 χλμ. βγαίνετε στη Μαυρομάτα μέσω «Ράχης Κατσαντώνη», μια διαδρομή με συνεχείς ολοένα πιο ανηφορικές κι’ απότομες θεόκλειστες στροφές τριών χλμ. όλο γλιστερή κροκάλα.  

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008 

Η ονομασία Άγραφα

Η ονομασία Άγραφα έρχεται πολύ πριν την οθωμανική κατάκτηση, που έφτασε στην περιοχή κατά το 1393, εξήντα χρόνια πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης.

Λέοντας ο Γ’ (717 – 741) ο Ίσαυρος ήταν ο αυτοκράτορας που ξεκίνησε την εικονομαχία με πρώτο διάταγμα το 726. Η περίοδος της διαμάχης μεταξύ εικονολατρών και εικονομάχων (726 - 843 / 867) ονομάστηκε εικονομαχική λόγω της σύγκρουσης δύο αντιλήψεων, του ανεικονίστου ασιατικού πνεύματος και του εξεικονιστικού ελληνικού πνεύματος. Αργότερα, ο απόγονος του Λέοντα, αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε΄ ή Πογωνάτος (741 – 775), (που οι φανατικοί καλόγεροι του κόλλησαν το παρατσούκλι Κοπρώνυμος), συγκάλεσε εικονομαχική σύνοδο, η οποία υιοθέτησε τις απόψεις των εικονομάχων, σαν επίσημες απόψεις της Εκκλησίας και του Κράτους.

Έτσι έστειλε σε όλη την επικράτεια, διάταγμα, που διάτασσε την καταστροφή των εικόνων. Για την πιστή τήρηση αυτής της εντολής έστειλε απεσταλμένους να διαπιστώσουν εάν η διαταγή, έχει εφαρμοσθεί.

Προχωρώντας προς την ορεινή περιοχή, εν αντιθέσει με την θεσσαλική πεδιάδα, έκπληκτοι διαπίστωναν ότι οι  κάτοικοι αυτών των απομονωμένων επαρχιών, πιστοί στα έθιμα και τις παραδόσεις, δεν είχαν αφαιρέσει τις εικόνες. Όταν οι απεσταλμένοι τους σύστησαν να τις αφαιρέσουν από τις πολυάριθμες εκκλησίες τους, εκείνοι  όχι μόνο αντιδρούν αλλά θεωρούν ότι έχουν να κάνουν με ασεβείς ιερόσυλους και τους θανατώνουν «εις Τρίκκαλα της Θετταλίας».

Όταν η είδηση έφτασε στη Βασιλεύουσα ο αυτοκράτορας εξοργίστηκε και διέταξε να διαγράψουν την περιοχή από τους χάρτες της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Από εκείνη την περίοδο και μετά αυτά τα ανυπότακτα μέρη ονομάστηκαν Άγραφα.

Ευρυτανικά Άγραφα ή Θεσσαλικά: Η αυθαίρετη διάκριση σε ‘’Θεσσαλικά’’ και ‘’Ευρυτανικά’’ επικράτησε μετά την απελευθέρωση, όταν δημιουργήθηκαν τα σύνορα της Ελλάδος και προς προσδιορισμό του υπόδουλου από το ελεύθερο τμήμα. Τότε τα ‘’Ευρυτανικά’’ συμπεριλήφθηκαν στο ελληνικό έδαφος, ενώ τα ‘’Θεσσαλικά’’ παρέμειναν στην τότε τουρκοκρατούμενη περιοχή. Όμως, ο δήμος Αγράφων Ευρυτανίας είναι τα πραγματικά Άγραφα της Ελλάδας. Η καταχρηστική χρήση του ονόματος από την ορεινή – πεδινή Καρδίτσα για επαγγελματικούς λόγους δημιουργεί σύγχυση και παραποίηση της ιστορίας. 

Περισσότερες πληροφορίες για ΕΥΡΥΤΑΝΙΑ – ΑΓΡΑΦΑ και τα χωριά των Αγράφων
αντλήστε από την ενδεικτική Βιβλιογραφία – Αρθρογραφία:

Α’         Αυτοτελή Βιβλία – Εργασίες

  • [Γενικό Επιτελείο Στρατού / Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού],Ο Ελληνικός Στρατός κατά τον αντισυμμοριακόν αγώνα (1946 – 1949. Το δεύτερον έτος του αντισυμμοριακού αγώνος, 1947, ΓΕΣ / ΔΙΣ Αθήνα 1980
  • Αναστάσιος Ορλάνδος / Επιγραφαί εξ Εκκλησιών Αγράφων, Επετηρίδα Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών – ΕΕΒΣ, τομ Γ’, Αθήνα 1926  
  • Απόστολου Σαμαρόπουλου, Οδηγός του νομού Καρδίτσας, Περιφερειακές εκδόσεις ‘’Έλλα’’ Λάρισα 21992
  • Βασίλης Φυτσιλής, Βαγγελίτσα Κουσιάντζα, Σύγχρονη Εποχή 1997
  • Γ.Χ. Ζαλίδης – Α.Λ. Μαντζαβέλας (συντ. έκδοσης), Απογραφή των Ελληνικών Υγροτόπων ως Φυσικών Πόρων, Συλλογικό, Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων – Υγροτόπων – Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας, Θεσσαλονίκη 1994
  • Γεώργιος Γιαννίτσαρης – Νάσος Βρυνιώτης, Ο ιερός Ναός Αγίων Ταξιαρχών Μάραθου Αγράφων, Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την άλωση τ.6, Αθήνα Ε.Μ.Π. 2002
  • Γεωργίου Κ. Χρυσικού, Το χωριό μου Μοναστηράκι Αγράφων Ευρυτανίας, Αυτοέκδοση Αθήνα 2000
  • Γιώργου Μαργαρίτη, Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου 1946 – 1949, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2002
  • Δημήτρη Σταμέλου, Κατσαντώνης – Η αποθέωση της παλικαριάς, Εστία, Αθήνα 1980
  • Δημήτρης Λουκόπουλος, Γεωργικά της Ρούμελης, (εισ.) Μ. Γ. Μερακλή, εκδόσεις Δωδώνη Γιάννινα 1983
  • Διονύσιος Κόκκινος, Η ελληνική Επανάσταση  του 1821
  • Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς, Ιστορικό Διάγραμμα των Δήμων της Ελλάδας 1833 – 1912, Αθήνα 1994
  • Ένωση Αγραφιώτικων Χωριών, Άγραφα – λεύκωμα, Καρδίτσα 1999
  • Θεόδωρος Α. Νημάς, Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, Διδακτορική Διατριβή, εκδόσεις Αφοι Κυριακίδη α.ε., Θεσσαλονίκη 1995.
  • Κ. Τρίκκας, ονόματα καλλιτεχνών εκ’ μεταβυζαντινών επιγραφών ΕΕΒΣ, τομ Β’ 1925
  • Κ. Μ. Σαμίου, ανά τα δάση της Πίνδου και των Αγράφων έτος 1900
  • Καλλιόπη Φλώρου, Αρχαιολογικό Δελτίο 50 (1995): Χρονικά Β’1, εκδόσεις Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων - Αθήνα 1995
  • Κωνσταντίνος Κούρκουλας, Λεύκωμα Διδασκάλων του Γένους, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1971
  • Λάζαρου Αρσ.Αρσενίου, Το έπος των Θεσσαλών Αγροτών και οι εξεγέρσεις τους 1881 - 1993, εκδόσεις Αφοι Κυριακίδη α.ε., Θεσσαλονίκη 2005
  • Μανώλης Γλέζος, Εθνική Αντίσταση 1940 – 1945, τ. 1, εκδόσεις Στοχαστής 2006
  • Μαρία Συναρέλη, Δρόμοι και Λιμάνια στην Ελλάδα 1830 – 1880, εκδόσεις πολιτιστικού τεχνολογικού ιδρύματος ΕΤΒΑ, Αθήνα 1989
  • Μάρκος Α. Γκιόλιας, Ιστορία της Ευρυτανίας στους Νεότερους Χρόνους (1939 – 1821), (προλ.) Σπύρος Ι. Ασδραχάς, εκδόσεις Πορεία, Αθήνα 1999.
  • Μάρκος Α. Γκιόλιας, Ιστορία των Αρχαίων Ευρυτάνων, εκδόσεις Πορεία Β’ έκδοση Αθήνα 1999
  • Μάρκος Α. Γκιόλιας, Παραδοσιακό Δίκαιο και Οικονομία του Τσελιγκάτου, εκδόσεις Πορεία Αθήνα 2004   
  • Μάρκος Α. Γκιόλιας, Συμβολή στην ιστορία του κοινωνικού και πολιτισμικού χώρου της Ευρυτανίας και των Αγράφων κατά τη Τουρκοκρατία, Αθήνα 1986
  • Μιχαήλ Σταματελάτου - Φωτεινή Βάμβα – Σταματελάτου, Ελληνική Γεωγραφική Εγκυκλοπαίδεια, τ. Α’, εκδόσεις Τεγόπουλου - Μανιατέα Αθήνα 1997
  • Μιχάλη Αλ. Ράπτη, Τα μαρτυρικά Γραμμοχώρια της Καστοριάς (Σλίμνιτσα, Μονόπυλο, Γιαννοχώρι, Λειβαδοτόπι, Καλή Βρύση), αυτοέκδοση, Αθήνα 1997 
  • Νικόλαος Χ. Παπακώστας, Ηπειρωτικά, Αθήνα 1967
  • Νικολάου Γεωργιάδου, Θεσσαλία, Έλλα’’ Λάρισα 1995
  • Νικολάου Ιερόπαιδος Εξ Αγράφων (;), Πραγματεία περί Φυσιολογίας και Παθολογίας, πρόλογος: Γ.Ν. Αντωνακόπουλος, εισαγωγή: Αγαμέμνων Τσελίκας – Γιάννης Ν. Ηλιούδης, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας – τμήμα ιατρικής, Λάρισα 1996
  • Νικολάου Ιερόπαιδος Εξ Αγράφων, Εκδόσεις μερικαί είς αρχάριον Ιατρόν, πρόλογος: Γ.Ν. Αντωνακόπουλος, εισαγωγή: Αγαμέμνων Τσελίκας – Γιάννης Ν. Ηλιούδης, έκδοση Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας – τμήμα ιατρικής, Λάρισα 1997
  • Νίτσα Κολιού, Άγνωστες πτυχές κατοχής και Αντίστασης, αυτοέκδοση Βόλος 1985
  • Π. Γκιόλιας, Ιστορία της Ευρυτανίας στους νεώτερους χρόνους (1393 – 1821), Πορεία 1999
  • Π. Γκιόλιας, Ιστορία των Αρχαίων Ευρυτάνων, Πορεία 1999
  • Παύλος Λαζαρίδης / Αρχαιολογικό Δελτίο 16 (1960): Χρονικά / Αθήνα 1962, Ο ίδιος, Αρχαιολογικό Δελτίο 23 (1968): Β.2 Χρονικά / εκδόσεις Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων - Αθήνα 1969
  • Πύρρος Θώμος / Επικοινωνίες και μεταφορές στην Προβιομηχανική περίοδο / πρακτικά ΙΑ’ συμποσίου ιστορίας και τέχνης Μονεμβασιά 1998 / Έκδοση ΕΤΒΑ 2001    
  • Σπυρίδων Π. Αραβαντινός, Ιστορία Αλή Πασά του Τεπελενλή, εκδόσεις Δωδώνη Β’ έκδοση Αθήνα 2004
  • Σταυρούλα Σδρόλια Αρχαιολογικό Δελτίο 39 (1984): Χρονικά / εκδόσεις Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων - Αθήνα 1984
  • Σταυρούλα Σδρόλια, Οι τοιχογραφίες του Καθολικού της μονής Πέτρας (1625) και η ζωγραφική των Ναών των Αγράφων τον 17ο αιώνα, τ.Α’ Κείμενο, Διδακτορική Διατριβή, Ιωάννινα 2000
  • Στέφανου Γρανίτσα, Τα άγρια και τα ήμερα του βουνού και του λόγγου, εκδόσεις Πέλλα, Αθήνα χ.χ.
  • Συλλογικό, Οικοτουριστικός Οδηγός της σειράς «Πίνδος»: Καρδίτσα, Λίμνη Πλαστήρα – Ρεντίνα, Περιφερειακές εκδόσεις «έλλα», Λάρισα 2003
  • Σωτήρης Βογιατζής, Συμβολή στην ιστορία της εκκλησιαστικής Αρχιτεκτονικής της Κεντρικής Ελλάδος κατά τον 16ο αιώνα. Οι μονές Αγίου Βησσαρίωνος (Δούσικο) και του Οσίου Νικάνορος (Ζάβορδα), επιμ. Μαρία Καζάκου, Χ.Α.Ε. [Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία] Αθήνα 2000.
  • Τάκη Ψημμένου, Αντάρτες στα Άγραφα , δεύτερη έκδοση Σύγχρονη Εποχή Αθήνα 1985
  • Φοίβος Ι. Πιομπίνος, Έλληνες Αγιογράφοι μέχρι το 1821, έκδοση Εταιρεία Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, Αθήνα 1984
  • Χαράλαμπος Δ. Μπετχαβάς, Η μάχη της Χρύσως, αυτοέκδοση Αθήνα 1992
  • Χρήστος Μιλτ. Μηλίτσης, Άγραφα, Καρδίτσα 1997

Β’         Αφιερώματα περιοδικών

  • Αναστασία Μπουνόβα, «περιγραφή της διαδρομής Επινιανά – Ασπρόρεμα», περ. Κορφές τ.126, 1997
  • Βασίλης Σπαντιδάκης – Θεόδωρος Γαζούλης, «Άγραφα – Τυμφρηστός», περ. ΜΟΤΟ τ.65 Μάιος 1991
  • Βασίλης Χαρίτος – Δημήτρης Παπατζυμούρης, «Η ωραία Ελλάδα – Άγραφα», περ. Motorrad τ.6 1984
  • Γιάννης Ιωακειμίδης, «Άγραφα», περ. cosmos Τ14 1995
  • Γιώργος Παπασπανόπουλος, «Τρίτη και Καλύτερη – Άγραφα», περ. Motosport τ.218 Φεβρουάριος 1997
  • Γιώργος Σαμπάνης – Κόντε Ιωάννα, «Βουτσικάκι», περ. Φυσιολατρικοί Ορίζοντες τ.9 Ιούλ – Δεκ 1995
  • Γιώργος Φιλίππου, «Το ρέμα της Φτέρης», περ. Κορφές Τ166 Μαρ – Απρ 2004
  • Δημήτρης Παπαχρήστος, «Η Ευρυτανία και η ενότητα του ορεινού χώρου», περ. Οικοτοπία τ.13 Μαρτ – Απρ 1999
  • Η. Νικολακόπουλος – Α. Ρήγος – Γ. Ψαλίδας (επιμ.), Ο εμφύλιος Πόλεμος – Από τη Βάρκιζα στο Γράμμο. Πρακτικά του ομότιτλου συνεδρίου, Πάντειο Πανεπιστήμιο 20 – 23 Οκτωβρίου 1999, έκδοση Θεμέλιο Αθήνα 2002
  • Θεόφιλος Δ. Μπασγιουράκης, «Άγραφα», στο περ. Ελληνικό Πανόραμα, τ.32 2003
  • Θοδωρής Αθανασιάδης, «Ευρυτανία», περ. Vita τ.11 Μαρ 1998
  • Κ. Τριανταφυλλίδης – Δ. Στάβαρης, «Δυτικά Άγραφα», περ. Κορφές τ.160 Μαρ – Απρ 2003
  • Κ. Τριανταφυλλίδης – Δ. Σταβάρης, «περιγραφή της διαδρομής Τροβάτο – Ντεληδήμι – Ασπρόρεμα – Επινιανά», περ. Κορφές τ.160, 2003
  • Λάζαρος Παμπέρης, «Μια διαδρομή στην Πίνδο», περ. Κορφές τ.136 Μάρτ – Απρ 1999
  • Μίλτος Ζέρβας, «Mountain Bike στα Άγραφα», περ. Cliff τ.4 χειμώνας 1995
  • Μίλτος Ζέρβας, «Άγραφα τα σκληρά βουνά», περ. Ανεβαίνοντας τ.11 Σεπτ – Οκτ – Νοε 2000
  • Μίλτος Ζέρβας, «Μπορλέρο», περ. Ανεβαίνοντας / τ.25 Φεβ – Μαρτ 2004
  • Μίλτος Ζέρβας, «περιγραφή της διαδρομής Επινιανά – Εκκλησίες – Ασπρόρεμα – Καρυά – Τροβάτο», περ. Ανεβαίνοντας τ.11, 2000
  • Μίλτος Ζέρβας, «περιγραφή της διαδρομής Πρασιά – Οψιμοχώραφα – Μπαλτενήσι – Παλούκια – Βασιλέσι», περ. Ανεβαίνοντας τ.24, 2003
  • Νιάλα, περιοδικό ΕΑΜ τ.103, 2012
  • Νικόλαος Αλεξάκης, «Ιστορική αναδρομή των Αγράφων», πρακτικά ιστορικής και αναπτυξιακής διημερίδας 25 – 26 Ιουλίου 2001 Βραγγιανά Ευρυτανίας, έκδοση Εκπολιτιστικού Συλλόγου Βραγγιανιωτών ‘’Αναστάσιος Γόρδιος’’ Αθήνα 2002
  • Νίκος Μαστροπαύλος, «Στα μονοπάτια των Κυρατζήδων», περ. Vita τ.11 Μαρ 1998
  • Νίκος Μοσχάκης, «Λιάκουρα – Ρέμα Φτέρης», περ. Κορφές τ.154 Μαρ – Απρ 2002
  • Ντίνος Μπομποτσιάρης, «Ευρύτερη Ευρυτανία – Οικοτουριστικό πάρκο», περ. Οικοτοπία τ.15 Ιουλ – Αυγ 1999
  • Σταυρούλα Σδρόλια, «Εικόνα Κοιμήσεως Θεοτόκου από την Σάικα των Αγράφων» στο: ΑΔ 48 Πρακτικά Διεθνούς συνεδρίου για τη Θεσσαλία στη μνήμη του Δημήτρη Ρ. Θεοχάρη, εκδόσεις Τ.Α.Π.Α. 1992
  • Σταυρούλα Σδρόλια, «Μοναστήρια του 16ου αιώνα στα Νοτιοανατολικά Άγραφα», Θεσσαλικό Ημερολόγιο εκδότης Κώστας Σπανός τ. 42 Λάρισα 2002
  • Σταυρούλα Σδρόλια, «Οι τοιχογραφημένες εκκλησίες των Βραγγιανών», πρακτικά ιστορικής και αναπτυξιακής διημερίδας 25 – 26 Ιουλίου 2001 Βραγγιανά Αγράφων Ευρυτανίας, έκδοση Εκπολιτιστικού Συλλόγου Βραγγιανιωτών ‘’Αναστάσιος Γόρδιος’’ [Αθήνα] Ιούλιος 2002
  • Συλλογικό, «Άγραφα», Περιηγήσεις τ.76, ένθετο στην Εφημερίδα Ημερησία 9 Απριλίου 2005
  • Τάκης Ντάσιος, «Άγραφα», χώρα των βουνών και των ανθρώπων / περ. Ανεβαίνοντας τ.1 Άνοιξη 1998
  • Τάκης Ντάσιος, «Επινιανά», περ. Κορφές / τ.109 Σεπτ – Οκτ 1994
  • Τάκης Ντάσιος, «περιγραφή της διαδρομής Άγραφα – Πόρτες – Μπορλέρο – Μούχα», περ. Ανεβαίνοντας τ.1, 1998
  • Τοπογραφικοί οδηγοί για Χελιδόνα τ.129 Ιαν – Φεβ 1998
  • Φάνης Βορεινάκης, «Σπηλιά Κατσαντώνη», περ. Κορφές τ.132 Ιούλ – Αυγ 1998
  • Χάρτης Ευρυτανίας – Λ. Πλαστήρα, ΑΝΑΒΑΣΗ, Αθήνα 1997

Γ’         Άρθρα σε εφημερίδες

  • Αντώνη Καρκαγιάννη, Η ευρωπαϊκή Επανάσταση του 1821, εφημ. Καθημερινή 25/3/04
  • Βλάση Αγτζίδη, Η Έλληνες της Ανατολής στη Επανάσταση, εφημ. Καθημερινή 25/3/04
  • Νομαρχιακή Επιτροπή ΠΕΑΕΑ Καρδίτσας, «το χρονικό Νιάλας», εφημερίδα Αθηνών Ριζοσπάστης 12 Απριλίου 1997
  • Τάκη Ντάσιου, Άγραφα, ένθετο ‘’ταξίδια’’ εφημερίδα Βήμα 1/10/2000
  • Χαράλαμπος Μπετχαβάς, «Εκκλησίες και Μοναστήρια της Χρύσως», εφημερίδα Ευρυτανίας Χρυσιώτικα Νέα (έτος 3ο φύλλο 13) Β’ τρίμηνο 1998

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Διαδρομές

Από τον Κρέντη (Ευρυτανία) στα «Τρία Σύνορα» (Καρδίτσα) από τον κεντρικό δρόμο

Η είσοδος στον ορεινό χώρο των Αγράφων γίνεται μόλις 1,5 χλμ. από τον Κρέντη όπου στη συνέχεια, ο εικοσάχρονος χωματόδρομος καθορίζει την πορεία του επισκέπτη για τα επόμενα 43,00 χλμ., μέχρι την έξοδο, στα «Τρία Σύνορα», λίγο μετά το Τροβάτο, το τελευταίο Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Αγράφων. Όλη η διαδρομή που περιγράφουμε κινείται κατά μήκος του Αγραφιώτη που κατηφορίζει με βοή, για να χυθεί στη λίμνη των Κρεμαστών.

Στην πορεία σας, διασχίζετε μόνο μικρούς συνοικισμούς, λιλιπούτιοι σήμερα, με μεγάλη όμως θέση στην ιστορία του αγραφιώτικου παρελθόντος. Τα κεντρικά χωριά βρίσκονται λίγα χιλιόμετρα δεξιά και αριστερά του κεντρικού δρόμου. Η ασφαλτόστρωση, ένα χρόνιο αίτημα των κατοίκων, ξεκίνησε το 2006 με τον δρόμο που οδηγεί στο Μοναστηράκι και τον αντίστοιχο για τα Επινιανά. Όλοι οι άλλοι είναι ακόμα χωματόδρομοι. 

Λίγα ασφάλτινα χλμ. από τον Κρέντη (1,7) επί της Ε.Ο. Άρτας Καρπενησίου, θα σας φέρουν, μετά από μια μεγαλόπρεπη στροφή, στην εκπληκτική θέα του Αγραφιώτη και την μικρή πετρώδη κοιλάδα του. Η αίσθηση που αποκομίζετε είναι πρωτόγνωρη, κυρίως για τον περιβάλλοντα χώρο, με τα τεράστια πλατάνια και τον κρυστάλλινο ποταμό να κυριαρχεί στο τοπίο. Χωρίς να το καταλάβετε, φτάνετε στον πρώτο συνοικισμό, το Κλεφτολήμερο, εκεί που καταλήγει ο παράδρομος από τη γέφυρα Κρυονερίου.

Σε λιγότερο από 5 χλμ. φτάνετε στην Βαρβαριάδα, περνώντας από τη θέση ‘’κλεφτολήμερο’’. Μια στάση, στο παλιό καφενεδάκι και την κρήνη με το δροσερό νερό, επιβάλλεται. Εδώ, ήταν επί εβδομήντα (1937) και παραπάνω χρόνια, το παλιό χάνι Βαρβαριάδας, του αείμνηστου Γεωργίου Κ. Κοντογούνη, που εξυπηρετούσε και εξυπηρετεί ακόμα με τον κυρ Λάμπρο Κοντογούνη, όλους τους κατοίκους του Δήμου Αγράφων. Με την ίδια κατεύθυνση εισέρχεστε για τα καλά στο Αγραφιώτικο τοπίο, περνάτε μια νέα τσιμεντογέφυρα, τον συνοικισμό (3 σπίτια) της Κωνσταντίνας, και φτάνετε στην δστ για Μοναστηράκι (11 χλμ). Εκεί, στο συνοικισμό Κοτσίστα ή Κωστίτσα, είναι το δεύτερο καφενεδάκι – ταβέρνα – σπίτι, του κυρ Σπύρου Γαντζούδη, που ανάλογα την ώρα, θα σας φτιάξει κάτι νόστιμο, για να πορευθείτε μέχρι το Μοναστηράκι + 2,1 χλμ. (βλ. ενότητα Οικισμοί).

Στη διαδρομή προς τα ενδότερα θα συναντήσετε ένα εικονοστάσι, ενώ ο προσεκτικός ταξιδιώτης θα δει δεξιά του την τσιμεντένια γέφυρα του 1968. Από το πλάτος της (χωράει μόνον ζώα) θα καταλάβετε ότι σχεδόν τίποτα δεν έφτανε εδώ πάνω με τέσσερις, και καμιά φορά δύο ρόδες. Αριστερά λίγο πιο πάνω πριν λίγα χρόνια (2000), υπήρχαν τα σύρματα από μια εναέρια αυτοσχέδια πεζογέφυρα, όπου, με τρόμο, οι κάτοικοι περνούσαν απέναντι.

Περίπου στο 20ο χλμ. συναντάτε την δστ. που, δεξιά, οδηγεί σε τρία χλμ, στα Άγραφα (βλ. ενότητα Οικισμοί). Λίγο πιο κάτω, υπάρχει η ξύλινη πινακίδα που δείχνει την είσοδο του μονοπατιού για την ‘’Τρύπα του Αγραφιώτη’’, ένα από τα ομορφότερα φαράγγια των Αγράφων, που βγάζει στα Επινιανά (1ω 40’). Συνεχίζοντας ευθεία θα φτάσετε στην τσιμεντένια καινούργια, φαρδιά, γέφυρα (3, 3 χλμ από τη προηγούμενη δστ.), όπου οι πινακίδες σας κατευθύνουν στην Ι. Μ. Στάνας και τα Επινιανά (βλ. ενότητα Οικισμοί).

Τα νερά του Αγραφιώτη κυλούν με ανείπωτη δύναμη αντηχώντας με τη βοή τους στις πλαγιές των βουνών, και σ’ όλη τη μικρή κοιλάδα, που από την περιοχή του Τρίδεντρου, στενεύει ακόμα περισσότερο. Τον βλέπετε χαμηλότερα να κυλά αφρισμένος καλύπτοντας, τους χειμωνιάτικους μήνες, το παλιό μονοπάτι επικοινωνίας των χωριών, που συνεχίζει κάτω από το ξυλογέφυρο Μπλό, έρχεται δίπλα στην κοίτη του ποταμού, περνάει τα καλύβια Παπαποστόλη, το μικρό, θεμελιωμένο σε βράχο πέτρινο γεφύρι στη θέση «Ασφάκα» και βγαίνει πάνω στον σημερινό κεντρικό δρόμο.

Παρακάμπτοντας όλα αυτά που βρίσκονται στο ποτάμι, και τα χαίρονται οι πεζοπόροι, φτάνετε σε 4,5 χλμ. από την προηγούμενη δστ. στα λίγα λιθόχτιστα σπίτια του συνοικισμού Χάνι Άγγελου Παπαδόπουλου. Φορτωμένα με μνήμες πια, παλεύουν με την βλάστηση σε έναν αγώνα που μοιραία θα κυριαρχήσει η φύση, προκαλώντας για μικρή στάση και ανασύνταξη της παρέας στο πλάτωμα του δρόμου.

Πεντακόσια μέτρα παρακάτω είναι η πρώτη δστ., για Τρίδεντρο (βλ. ενότητα Οικισμοί), ενώ η αμέσως επόμενη, δεξιά αυτή τη φορά, βγαίνει στα «Ξύλα Κόκκαλη» μια θαυμάσια τοποθεσία με μικρό σπιτάκι, κιόσκι και ξύλινα παγκάκια, δίπλα ακριβώς από το ποτάμι. Ο χώρος αναψυχής παραχωρήθηκε από το Δασαρχείο Καρπενησίου στο Δήμο Αγράφων το 2002 και διαμορφωμένο πια, περιμένει τους φυσιολάτρες. Με μικρή πεζοπορία θα συναντήσετε το ένα από τα δύο βάθρα ενός πάλαι ποτέ πέτρινου γεφυριού που παρασύρθηκε από τον φουσκωμένο Αγραφιώτη πριν πολλά χρόνια. Ο χωματόδρομος συνεχίζει χαραγμένος πάνω στο παλιό μονοπάτι που σήμερα φτάνει μέχρι τις καλύβες στην Γλαβάνα. Πριν κλείσει από τη βλάστηση, συνέχιζε μέχρι τον πρώτο νερόμυλο του ρέματος «Λατόμικα», πέρναγε απέναντι φτάνοντας μέχρι τον δεύτερο νερόμυλο, σχεδόν δίπλα από τα σπίτια στο «Μεσονύχι» Βαλαρίου, που κάποτε άλεθαν εδώ τα γεννήματα της περιοχής.

Η τρίτη δστ. (ευθεία βγαίνει στο Τροβάτο), οδηγεί στα Βραγγιανά (βλ. ενότητα Οικισμοί), μέσα από ένα θαυμάσιο φυσικό τοπίο, όπου ξεχωρίζει και επιβάλλει την παρουσία του, το πέτρινο γεφύρι«στο Δέντρο», η περίφημη Καμάρα. Λίγο μετά, ένα δεύτερο πέτρινο γεφύρι, «το Κακό», εντελώς ασυντήρητο αφημένο στην φθορά του χρόνου, επιβεβαιώνει με την παρουσία του πόσο σημαντικός οικισμός υπήρξαν τα Βραγγιανά (Βρανιανά ή Μεγάλα Βραγγιανά σε 1080 μ. υψ.), όπως, από την πλούσια ιστορία τους θα διαπιστώσετε. Ο οικισμός και οι συνοικίες του έχουν την τύχη να διασώζουν αρκετές από τις παλιές εκκλησίες, ενώ, μόνο το γεγονός ότι τρεις ναοί είναι του 17ου αι. αποτελεί σημαντική ένδειξη για την παρουσία και τον πλούτο του.

Ο κεντρικός δρόμος συνεχίζει προς το ιστορικό Τροβάτο (βλ. ενότητα Οικισμοί), το βορειότερο, ακραίο όριο του νομού Ευρυτανίας, το πιο απομακρυσμένο από την πρωτεύουσα Καρπενήσι κατοικημένο χωριό (115 χλμ.), που βρίσκεται πιο κοντά στην Καρδίτσα (70 χλμ.). Συνολικά από τον Κρέντη έως τα «Τρία Σύνορα» θα κάνετε 43 μοναδικά χλμ. ενώ η περιήγηση δεν σταματά. Αν είναι να επιστρέψετε προς τα χωριά των Αγράφων ή προς Κρέντη και Καρπενήσι προτιμήστε την χωμάτινη διαδρομή που διακρίνεται για την σπανιότητά της και ξεκινά από Τροβάτο προς Κουστέσα (4,4 χλμ.). Μέσω Βραγγιανών (9,0 χλμ.) θα γυρίσετε στο διάσελο του Αγίου Νικολάου (14,0 χλμ.), απ’ όπου διαλέγετε έξοδο προς Λίμνη Πλαστήρα για Καρδίτσα ή Τρίκαλα (+10,9 χλμ.) ή προς Νιάλα – Άγραφα – Κρέντη σε μια θαυμάσια κυκλική, ολοκληρωμένη διαδρομή.

Όσον αφορά τον φαρδύ δρόμο από τα «Τρία Σύνορα» (σύνορα νομών Ευρυτανίας – Καρδίτσας), αυτός συνεχίζει κατηφορικός προς τα Πετρίλια (8,3 χλμ.) και τα χωριά της Ανατολικής Αργιθέας ή ευκολότερα στο Βλάσι και το Μουζάκι. Ανάμεσα στα τελευταία, βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Νικολάου (19,6 χλμ.) στο ομώνυμο διάσελο και ο χωματόδρομος που σας φέρνει σε 6,7 χλμ. (26,3 συνολικά από Τρία Σύνορα) στο πυροφυλάκιο της κορφής Καζάρμα (1977 μ. υψ.) με θεαματική άποψη της λίμνης Πλαστήρα.

ΕΥΡΥΤΑΝΙΑ (19848 λέξεις)

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008 

Εισαγωγή

Τα Άγραφα, αυτός ο δαιδαλώδης ορεινός χώρος της πατρίδας μας, εξακολουθεί ακόμα και στις μέρες μας, να παραμένει ανόθευτος κι’ αληθινός. Ίσως γιατί είναι δύσκολα προσπελάσιμος αρκετές φορές το χρόνο. Ίσως πάλι γιατί οι άνθρωποι, αυτοί οι εύστροφοι και συνετοί που κατοικούν εδώ, έχουν μάθει από το κακοτράχαλο τοπίο να φιλοσοφούν τη ζωή, τις αντιξοότητες, με μια άλλη διάθεση.  

Διάσπαρτοι απ’ τα προεπαναστατικά χρόνια οι οικισμοί τους, βρίσκονται σε μεγάλη έκταση, πολλές φορές σε σημαντική απόσταση μεταξύ τους. Μια διείσδυση σ’ αυτά τα αστραποκαμένα βουνά, μια γνωριμία με την αναλλοίωτη αμόλυντη φύση, την ιστορία, την τεράστια λαογραφική αξία του τόπου, πάντοτε φορτίζει συναισθηματικά, σαν άθελά της να θέλει να καταδείξει στον αμύητο ταξιδευτή την παράδοση, και τις κοινές μνήμες, που διέπουν τον Αγραφιώτη, τη κοιλάδα του, και τα πολυθρύλητα χωριά των Αγράφων. 

Η κατάφυτη παρθένα περιοχή, διαθέτει τρείς τεράστιες οροσειρές που διασχίζουν κάθετα τον ευρυτανικό χώρο με δεκάδες δυσπρόσιτες κορφές, μοναδική ποικιλία φυτικού και ζωικού κόσμου, άγρια τοπία, γκρεμούς, χαράδρες που την χαρακτηρίζουν. Δεν είναι τυχαίο ότι κυρίαρχα στις παραδόσεις είναι τα ξωτικά, οι λάμιες, οι νεράιδες και οι κρυμμένοι θησαυροί. Κάθε σημείο, η παραμικρή τοποθεσία, συνοδεύεται και από έναν θρύλο, μια μεταφυσική έκφραση. Σε αυτό συνέβαλε ο τόπος, με την κυριαρχία των βουνών, των φυσικών φαινομένων, και οι άνθρωποι με τον έμφυτο φόβο τους για αυτά. 

Όλη αυτή η περιοχή, αποτελεί τη νότια προέκταση της οροσειράς της Πίνδου. Με γεωγραφικό πλάτος 39ο 5’ 40’’ έως 39ο 15’ 10’’ και μήκος 21ο 32’ 30’’ έως 21ο 41’ 20’’ περικλείει μια έκταση 16788 ha (167.788 στρ.) που καλύπτεται από πανέμορφα και υγιή δάση Ελάτης που κυριαρχούν, Οξιάς και Βελανιδιάς. Αυτόν τον ενιαίο γεωγραφικά, ιστορικά και πολιτισμικά χώρο ονομάζουμε Άγραφα. Δυστυχώς, αυτοί οι ασφαλισμένοι από τα βουνά τόποι, ενώ η φυσικοί νόμοι τους θέλουν μαζί, οι τυχαίες διοικητικές διαιρέσεις τους διαμελίζουν σε τέσσερις νομούς, (Αιτωλοακαρνανίας, Ευρυτανίας, Καρδίτσας, Φθιώτιδας), με ότι αυτός ο χωρισμός επιφέρει στους οικισμούς και στην ανάπτυξη τους. Εσείς, δεν έχετε παρά να ακολουθείστε τις περιγραφές μας για να βρεθείτε στην αγκαλιά αυτού του μαγικού τόπου.

Θα ήταν άδικο να μην αναφερθεί, ότι ο καλύτερος τρόπος προσέγγισης των θαυμάσιων, φαινομενικά απροσπέλαστων ορεινών όγκων, είναι η πεζοπορία. Όλα τα χωριά, οι κορυφές, οι διαδρομές που θα αναφερθούν, γίνονται από πολλούς φυσιολάτρες κυρίως με τα πόδια. Υπάρχει καλή σήμανση, ειδικά του μονοπατιού Ε-4 που διασχίζει απ’ άκρον εις άκρου τη χώρα. Μην αποπειραθείτε μόνοι σας ή με άλλο ένα άτομο παρέα την ‘’κατάκτηση’’ οποιασδήποτε διαδρομής ή κορυφής. Υπάρχουν δυσκολίες ή προκύπτουν πολύ γρήγορα, που και οι μυημένοι καμιά φορά τα χάνουν. 

Ο Δήμος Αγράφων, (Φ.Ε.Κ. 244 τ. Α’ 4/12/1997) στον οποίο θα περιηγηθείτε περιλαμβάνει τα χωριά Μοναστηράκι, Άγραφα, Επινιανά, Μάραθο, Τρίδεντρο, Τροβάτο, Βραγγιανά και 52 συνοικισμούς εκ των οποίων οι πιο γνωστοί είναι Βαλάρι, Καμάρια, Νεράϊδα (Νιάλα), Πετράλωνα (Σάικα), Παραμερίτα, Γιαννισέικα, Σκαρφιάδες, Μιάλα (Χοντέικα), Γαβρολισιάδα, Λίπα, Σελίστα, Κλοπουκίτσα, Σέλο. Αποτέλεσε τη μεγάλη έκπληξη στην απογραφή του 2001 παρουσιάζοντας αύξηση, ούτε λίγο ούτε πολύ 266,3%!. Από 2278 κατοίκους την περασμένη δεκαετία, (ενδέκατος – τελευταίος, στην λίστα των δήμων) βρέθηκε με 3707 κατοίκους, δεύτερος πολυπληθέστερος δήμος στην Ευρυτανία, με πρώτο τον δήμο Καρπενησίου(1).

Ο δήμαρχος Αγράφων κ. Χρήστος Μπούρας μας ανέφερε (24/9/08) με λίγα λόγια, τα έργα που έχουν αρχίσει να υλοποιούνται. Ο δρόμος για το Μοναστηράκι και τα Επινιανά έγινε άσφαλτος, και σύντομα θα γίνει και για το Τρίδεντρο. Οι δρόμοι Βαρβαριάδα – Μάραθος, Τροβάτο – Τρία Σύνορα δημοπρατήθηκαν ενώ από Ελατάκο ξεκίνησε η ασφαλτόστρωση που σύντομα θα φτάσει στα Βραγγιανά. Στόχος της δημοτικής αρχής είναι να ενωθεί η Λίμνη Πλαστήρα με την Λίμνη των Κρεμαστών ώστε οι επισκέπτες να έχουν πολλαπλάσιες δυνατότητες περιήγησης. Σε όλα τα δημοτικά διαμερίσματα δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην ανάπλαση όλων πλατειών και της εσωτερικής οδοποιίας.  Έτσι όλες οι παρεμβάσεις έγιναν με πέτρα ώστε να δένει με το περιβάλλον. Το ίδιο ισχύει και για τα δημόσια κτήρια τα οποία κατά το πλείστον επισκευάστηκαν και καθαρίστηκαν.

(1) Υπάρχουν πολλές φωνές που λένε οτι η απογραφή του 2001 ήταν πλασματική. (βλ. Δυτική Μακεδονία, Καστοριά - Νεστόριο Γράμμος 8ο σημ. 23).

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Διαμονή – Εστίαση

Διαμονή

Κρέντης

«Ξενώνας Μάκκας» (2237031350). Οι αδελφοί Μάκκα (Αργύρης, Γιώργος, Κώστας) κατέχουν την πρωτοπορία της πρόσβασης στην ενδοχώρα των Αγράφων φροντίζοντας εδώ και χρόνια να περάσετε καλά. Τα δέκα δίκλινα, τρίκλινα, τετράκλινα δωμάτια διαθέτουν τις τυπικές ανέσεις. Προσεγμένο πρωινό με τοπικά προϊόντα αλλά και φαγητό της ώρας. Μεγάλο πλεονέκτημα είναι ότι γνωρίζουν καλά την περιοχή και σας ενημερώνουν για όσα μπορείτε να δείτε ή να κάνετε.

«Μάκκα Θεοδώρα» (2237031313). Ενοικιαζόμενα δωμάτια.

Μοναστηράκι

Ενοικιαζόμενα δωμάτια (2237095208, 6981617747). Στη θέση Κάστρο Μοναστηρακίου ο Δημήτρης Κουτσουπιάς διαθέτει τρία δωμάτια (τα 2 τρίκλινα) με τυπική αισθητική αγραφιώτικου σπιτιού. Μια ανεκτή λύση για παρέες.

Ξενοδοχείο Σαγρή Κωνσταντίνου (6932298312). Οικογενειακή επιχείρηση σε μεγάλο κτήριο με πέτρινη επένδυση στο κέντρο του χωριού, δεν έχει ξεκινήσει ακόμα τη λειτουργία του (αναμένεται το 2010).

Άγραφα

«Άγραφα» (2237093220). Επτά δίκλινα και τρίκλινα πλήρως εξοπλισμένα ενοικιαζόμενα δωμάτια του Κώστα Γατή.  Βρίσκονται στο δρόμο προς τον Άγιο Δημήτριο στον πάνω όροφο του καφενείου – ψησταριάς που διατηρεί ο ίδιος.  

«Κυρά Νίκη» (2237093209, 23239). Πάνω από την πλατεία του δημαρχείου, η γνωστή εδώ και χρόνια από την ψησταριά της Νίκη Κομπογιάννη, έφτιαξε με μεράκι δέκα καλόγουστα και περιποιημένα, παραδοσιακά επιπλωμένα, ενοικιαζόμενα δωμάτια. Καλόγουστα, με προσοχή στη λεπτομέρεια, διαθέτουν αυτόνομη κεντρική θέρμανση, ορισμένα έχουν και τζάκι. Αναγνωρίσιμη φιλοξενία από την ίδια ενώ στον ίδιο χώρο λειτουργεί και εστιατόριο.

«Πύργος Αγράφων» (2237093200, Fax: 2237024082, 6972444349 www.pyrgosagrafa.gr). Η καλύτερη επιλογή στην περιοχή κατηγορίας τριών κλειδιών. Το πετρόχτιστο διώροφο κτήριο του Γιώργου Κίτσου λειτούργησε το 2005 διαθέτοντας εννέα πλήρως εξοπλισμένα δωμάτια, δίκλινα, τρίκλινα και τετράκλινα με εξαιρετική ποιότητα, αυτόνομη θέρμανση, από τα ωραιότερα στα Άγραφα. Τα μεγάλα ηλιόλουστα μπαλκόνια αποτελούν ένα επιπλέον πλεονέκτημα, προσφέροντας ωραία θέα στις κορφές των Αγράφων. Τζάκι στο ισόγειο και τον όροφο, μεγάλος χώρος υποδοχής  που χρησιμεύει και για το πρωινό από παραδοσιακά προϊόντα.  

Επινιανά

«το Πανόραμα» (2237094122, 6972330058). Ζεστός και παραδοσιακός ο ξενώνας του Κώστα Γαντζούδη. Διαθέτει δέκα δωμάτια με τις κλασικές ανέσεις ενώ ο χώρος υποδοχής με το τζάκι, λειτουργεί και ως cafe, αίθουσα πρωινού και εστιατόριο. Η θέα των αγραφιώτικων βουνών και της ‘’κοιμωμένης των Αγράφων’’ από την αυλή του ξενώνα ενθουσιάζει. 

Τροβάτο

Ενοικιαζόμενα δωμάτια (2445031068). Στον οικισμό Αγ. Αθανάσιος Τροβάτου σε πανέμορφο, κατάφυτο περιβάλλον βρίσκονται τα τρία δωμάτια (2 τρίκλινα) του Λάμπρου Σάλτη. Το χειμώνα είναι ιδανικά για μικρές ομάδες πεζοπόρων και το καλοκαίρι για οικογένειες. 

Μάραθος

Κοινοτικός Ξενώνας (2237095690). Υπεύθυνος: Ταξιάρχης Αργύρης. Πέντε δωμάτια κυρίως για το καλοκαίρι σε θαυμάσιο φυσικό περιβάλλον.

Βαλάρι

Εκκλησιαστικός ξενώνας (2237031922). Πληροφορίες και στον Δήμο Αγράφων (2237093276, 93333).

Καταφύγια: Το καινούργιο στη θέση ‘’Κούλια’’, της περιοχής ‘’Καραμανώλη’’, κοιμίζει 30 άτομα, και διαθέτει νερό, κεντρική θέρμανση, τζάκι κ.λ.π. Διαχειριστής κ. Βασίλης Τασιόπουλος 6932744194. Στη διάθεσή σας, 200 μ. πιο κάτω, είναι το παλιό καταφύγιο του Ο.Χ.Ο. Καρδίτσας (νερό ξυλόσομπες κ.λπ.).6932744194.   

Εστίαση

Κρέντης

«Εστιατόριο Μάκκας» (2237031350). Στο ισόγειο του ξενώνα ή στην αυλή το καλοκαίρι, λειτουργεί εστιατόριο με πιάτα της ώρας, νόστιμα μαγειρευτά αλλά και σούπες, πίτες τα περισσότερα δικής τους παραγωγής. Σπέσιαλ πέστροφα, κυνήγι (όταν υπάρχει) σαλατικά δικά τους και ζυμωτό ψωμί. Επίσης γαλακτοκομικά και μέλι. 

Επινιανά

 «το Πανόραμα» (2237094122, 6972330058). Ταβέρνα – Ψησταριά που λειτουργεί όλο το χρόνο στο ισόγειο του ξενώνα στο κέντρο του χωριού. Πέτρινη επένδυση, καλόγουστη διακόσμηση με αντικείμενα αντίκες και παλιά υφαντά. Τζάκι και θαλπωρή το χειμώνα, δροσερό περιβάλλον στην αυλή το καλοκαίρι. Παραδοσιακή κουζίνα με μαγειρευτά, σούπες, πίτες, ντόπια κρέατα, άγρια πέστροφα ασπρορέματος, κεφτεδάκια με ανάμικτο κρέας. Ευχάριστο σέρβις και λογική τιμολόγηση.

«η Ανατολή» (2237095520). Αβράμπος Ελευθέριος ταβέρνα.

Άγραφα

«Ο Νερόμυλος» (2237093249, 6977702979). Χτισμένος στην κυριολεξία πάνω στη θέση του άλλοτε εγκαταλειμμένου και ερειπωμένου νερόμυλου, από όπου πήρε το όνομά του. Μεγάλη αίθουσα με παραδοσιακό χρώμα και ζεστή ατμόσφαιρα. Μάστορας της πέστροφας ο Δημήτρης Κίτσιος, μαστόρισσα στα μαγειρευτά η γυναίκα του Βάσω, έφτιαξαν αυτήν την πετρόχτιστη ταβέρνα που γρήγορα έγινε στέκι όλου του ορεινού χώρου των Αγράφων. Φρέσκα τοπικά προϊόντα (ψητό αρνί ή κατσίκι, μπιφτέκι, χοιρινές τηγανιές, χυλοπίτες, τσαλαφούτι, ομελέτες), και μαγειρευτά (κόκορας κρασάτος, στιφάδο αγριογούρουνο, μοσχάρι στη γάστρα, γίδα βραστή κοκκινιστή). Σπεσιαλιτέ η πέστροφα ψητή στα κάρβουνα ή τηγανιτή σε ντόπιο βούτυρο. Αδιαμφισβήτητη φρεσκάδα της αφού το εκτροφείο είναι δίπλα από την ταβέρνα.

«η Κυρά Νίκη» (2237093209, 23239). Στον χώρο του ξενώνα λειτουργεί εστιατόριο. Η κυρα- Νίκη βάζει σούβλα (κοκορέτσι, κοντοσούβλι, παϊδάκια, μπριζόλες, μπιφτέκι κ.α) με άριστη ποιότητα ντόπιων κρεατικών, αλλά κατά το πλείστον μαγειρεύει. Κατσικάκι στη γάστρα, χοιρινό κρασάτο, μοσχάρι κοκκινιστό, γίδα βραστή, πίτες, λαδερά, γίγαντες στο φούρνο,  τραχανά για πρωινό και μαρμελάδες – γλυκά, όλα περνούν από τα χέρια της. 

«τα Άγραφα» (2237093220). Η ταβέρνα του Κώστα Γατή, κάτω από τον ομώνυμο ξενώνα, σερβίρει κυρίως πιάτα της ώρας χωρίς να λείπουν τα μαγειρευτά, ειδικά το χειμώνα. Το καλοκαίρι, τραπεζάκια έξω και τσίπουρο με ντόπια μεζεδάκια.   

«το στέκι του Μπάμπη» (2237093260, 6977702974). Η Ταβέρνα του Χαράλαμπου Γατή στεγάζεται δίπλα στην πλατεία του δημαρχείου σε πέτρινο παραδοσιακό κτήριο με μεγάλη αυλή, χρήσιμη το καλοκαίρι. Η κουζίνα του σερβίρει κυρίως πιάτα της ώρας (παντσέτα, κοτόπουλο σχάρας, σουβλάκι, παϊδάκια κ.ά) και φυσικά τσιπουρομεζέδες. Δεκτές και παραγγελίες για παρέες.

Βραγγιανά

Κώστας Τσιώλης (2445031983). Στο καφενείο – ψησταριά θα βρείτε πιάτα της ώρας και τα σαββατοκύριακα σούβλες και ψητό αρνί ή κατσίκι από την ελεύθερη κτηνοτροφία της περιοχής. 

Καφενεία για καφέ, τσιπουράκι και μεζέδες

Γενική παρατήρηση που ισχύει σε όλα τα καφενεία ή ταβέρνες της περιοχής Αγράφων, με εξαίρεση τον «Νερόμυλο» και την ταβέρνα των Αφων Μάκκα που πάντα έχουν κάτι έτοιμο. Οι περισσότεροι επαγγελματίες, και στα καφενεία, έχουν δυνατότητα να βάλουν σούβλα (κοκκορέτσι, κεμπάπ, πρόβειο, αρνί ή κατσίκι κ.ά) ή μαγειρευτά, αρκεί να το παραγγείλετε.

Χάνι Βαρβαριάδας Λάμπρος Κοντογούνης 2237094039

Μοναστηράκι «το Κέντρον» (2237095221). Κλασικό παλιό καφενείο, του Χρήστου Μπακογιάννη

Κοτσίστα Μοναστηρακίου Σπίτι – Ταβέρνα – Καφενείο του Σπύρου Γανζούδη 2237095082

Άγραφα «τα Άγραφα» (2237093248). Στον κεντρικό πλακόστρωτο δρόμο το τυπικό μίνι μάρκετ – καφενείο του χωριού, της Αγορίτσας Κίτσιου. Το παλιό ταβερνάκι της κυρα - Νίκης το δουλεύει σαν καφενείο πλέον, ο Δημοσθένης Καραλής (2237093341)

Μάραθος Μαρία Μπούρα 2237095690, Χρήστος Πεσλής2237095869, Τσιγαρίδας Παναγιώτης 2237024875.

Βαλάρι Ελευθέριος Τσιώλης 22445031922 μόνο το καλοκαίρι

Βραγγιανά Παναγιώτα Αλεξάκη 2445031980, Γιώργος Παρθένης 2445032081

Τρίδεντρο: «το στέκι των κυνηγών» (2237094101) Λαμπρινή και Βασίλης Πεσλή, Τιμόθεος Τσιάρας 2237094090

Τροβάτο: Λάμπρος Ντάλλης 2445031817, Γιώργος Κουτσολάμπρος 2445031805 στον οικισμό Αγ. Αθανάσιος. Χρήστος Καλογερογιάννης 2445031798, Φωτεινή Καλογερογιάννη 2445031824 στον οικισμό Αγ. Θεόδωρος

Πέτρος Γεωργίου 2445031769 στον οικισμό Αγ, Δημήτριος

Κουστέσα Τροβάτου Αναστάσιος Στούμπος 2445031950

Πετράλωνα: Παναγιώτης Φωλιάς 2441094115, 6974080947, Δημήτρης Πανταζής 2441094154, Θωμάς Αβράμπος 2441094135

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

Ιδέα & υλοποίηση μορφής: Άγγελος Σινάνης

Αυτόματοι αριθμοί κλήσης:

22370 για Μοναστηράκι Άγραφα Επινιανά Τρίδεντρο

24450 για Βραγγιανά – Βαλάρι – Τροβάτο – Κουστέσα

24410 για Πετράλωνα (Σάικα)

ΑΧΡΕΙΑΣΤΑ: Δήμος Αγράφων έδρα Άγραφα: 2237350901,2,3,4. Αστυνομία: Κερασοχώρι 2237031216, Α’ Βοήθειες: Αγροτικό ιατρείο Αγράφων 2237093233, Αγροτικό ιατρείο Κερασοχωρίου 2237031219, Κέντρο Υγείας Δυτ.  Φραγκίστας 2237095381 - 2 - 3, 95269.

ΧΡΗΣΙΜΑ: Εκκλησιαστικοί επίτροποι: Ι. Μ. Παναγίας Στάνας Ανδρέας Κουτρουμάνος 2237094110, Ι. Ν. Αγίου Ιωάννου Θεολόγου Βραγγιανών Ηλίας Στούμπος 6974241000, Ι. Μ. Αγίας Τριάδας Σάικας Παναγιώτης Φωλιάς 2441094115, 6974080947. Σύλλογος Αγραφιωτών Ευρυτανίας ‘’τ’ Άγραφα’’, Τζώρτζ 24 Πλ. Κάνιγγος 2102913566. Το καλοκαίρι στο Ασπρόρεμα βρίσκεται ο Κώστας Ζαρκαδούλας που μπορεί να σας δώσει πληροφορίες για πεζοπορίες στην περιοχή 6974920453.

ΒΕΝΖΙΝΑΔΙΚΑ: Στη Δ. Φραγγίστα, στον Κρέντη και στον Αμλιανό Παλιοκατούνας (300 μ. από τη γέφυρα Κρυονερίου).

ΠΡΟΣΒΑΣΗ: Απόσταση από Αθήνα 360-390 χλμ ανάλογα τον προορισμό, από Θεσσαλονίκη 320-350 χλμ πάλι ανάλογα τον προορισμό. 

ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ:

www.oreivatein.com

www.evrytan.gr

www.pezoporia.gr

www.hellaspath.gr/bouna/Agrafa.Svoni/Agrafa.Svoni.htm 

www.evrytanika.gr

www.agrafiotis.gr

 

ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΑΦΩΝ

Κείμενο - Διαφάνειες: Άγγελος Σινάνης e – mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

© Σεπτέμβριος 2008

Οι οικισμοί

Ο Κρέντης

Αποτελεί ένα από τα παλιότερα ορμητήρια για τα χωριά των Δυτικών Αγράφων. Οδηγός σας ή πληροφοριοδότης αν προτιμάτε, για πεζοπορίες και διαδρομές στην περιοχή, είναι ο Αργύρης Μάκκας, ο οποίος, μαζί με τον αδελφό του Γιώργο, έχουν το φιλόξενο αγροτουριστικό ξενώνα του χωριού. Από εδώ η πρόσβαση στο μοναστήρι της Τατάρνας, μέσω γέφυρας Κρυονερίου ή το πέτρινο, παλιότερα μισοβυθισμένο γεφύρι του Μανώλη,είναι εύκολη, και αν υπάρχει χρόνος, απαραίτητη.

Το Μοναστηράκι

Πολύ σημαντικό, άγνωστο όμως χωριό, κατοικείται ήδη στα τέλη του 14ου αι., όπως μαρτυρούν επίσημα έγγραφα, από οικογένειες προερχόμενες από τη Θεσσαλία. Πλησιάζοντας από τον απότομο, ανηφορικό δρόμο, (ανοίχθηκε το 1983 και με προσωπική εργασία και το 2006 ασφαλτοστρώθηκε) σε ένα από τα πιο απομονωμένα χωριά του τέως, και νυν Δήμου Αγράφων, το Μοναστηράκι, πραγματικά σας πιάνει δέος. Από αριστερά σας χάσκει άγριος και απύθμενος θαρρείς, ο γκρεμός, και βαθιά κάτω, ακούγεται το ρέμα του ποταμού Μοναστηρακιώτη που τρέχει παφλάζοντας να ενωθεί με τον Αγραφιώτη.

Μπαίνοντας στο Μοναστηράκι (700 μ. υψ), δεξιά σας, είναι η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου, η Παναγιά, με μεγάλο πλακοστρωμένο προαύλιο. Πιο πέρα από την εκκλησία, (900μ.) είναι άλλη μικρότερη και ερειπωμένη, του Αγίου Αθανασίου. Εκεί, υπάρχουν και άλλα κτίσματα που οι ντόπιοι λένε ότι ήταν τα κελιά των καλόγερων από το μεγάλο μοναστήρι του Αγίου Αθανασίου, που λειτουργούσε και σαν ‘’κρυφό σχολειό’’. Ήταν η αγαπημένη εκκλησία όλων των οπλαρχηγών και του ήρωα Κατσαντώνη.

Το χωριό, ειδικά τους χειμωνιάτικους μήνες, σας δίνει με την πρώτη ματιά, την αίσθηση της εγκατάλειψης. Αρκετά σπίτια είναι ερειπωμένα, όμως άλλα τόσα ξανακτίζονται, πράγμα που σημαίνει ότι οι κάτοικοι νοιάζονται. Μοναδικά σημάδια για να καταλάβει κάποιος αν είναι μόνος του ή όχι, είναι οι καμινάδες από τα τζάκια ή τα μπουριά από τις σόμπες, που καπνίζουν, και κάποια απλωμένη για να στεγνώσει κουρελού ή βελέντζα. Μετά την εκκλησία, αριστερά στο μεγάλο πλάτωμα, είναι ένα καινούργιο καφενείο (άνοιξε το 2003), με όμορφη θέα προς το χωριό. Προς το κέντρο, βρίσκεται το κλασικό παμπάλαιο λιθόχτιστο καφενείο, του Χρήστου Μπακογιάννη, ακόμα όρθιο. Τσιπουρομεζέδες και φαγητό πάντα υπάρχουν, να μην πείτε όχι. Το χειμώνα εν αντιθέσει, με το καλοκαίρι μένουν ελάχιστα άτομα εδώ. Το σχολείο, στην άκρη του χωριού, στον λόφο, φαίνεται από παντού, και μέχρι πριν λίγα χρόνια είχε αρκετά πιτσιρίκια. Μεγάλωσαν, έφυγαν, και αυτό ήταν. Σ’ ένα χωριό που το ρεύμα ήρθε το 1990, (10 Νοεμβρίου), τι να περιμένει κανείς.

Στο μέσο του οικισμού, είναι κτισμένη από Τζουμερκιώτες μαστόρους, με τη βοήθεια και την προσωπική εργασία των κατοίκων, η λαμπρή εκκλησία του Αγίου Δημητρίου (1908), πολιούχου του χωριού. Το καρυδένιο τέμπλο της, είναι σκαλισμένο από τον ξυλογλύπτη Ψυχογιό με καταγωγή τη γειτονική Δυτική Φραγκίστα. Από την κεντρική πλατεία, τον ‘’πλάτανο’’ των ντόπιων, ένα στρωτό καλντερίμι ανηφορίζει μέχρι το σχολείο, στη θέση ‘’Κάστρο’’. Εδώ, σύμφωνα με τα λεγόμενα των κατοίκων αλλά και τους μεγάλους λιθογκόλιθους που υπάρχουν στην πλαγιά του λόφου, υπήρχε αρχαίο κάστρο – παρατηρητήριο. Πολύ αργότερα κτίστηκε η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και στα ερείπια της θέσης της, το 1955, έγινε το λιθόκτιστο σχολείο. Σήμερα, με δαπάνες του Γεωργίου Κ. Χρυσικού ανοικοδομήθηκε στο ψηλότερο σημείο του λόφου η νέα εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, στολίδι του χωριού με την καλύτερη θέα.

Info 1 Μοναστηράκι & σεισμική δραστηριότητα: Μεγάλη πληθυσμιακή συρρίκνωση δέχθηκε η περιοχή της Ευρυτανίας με τους καταστρεπτικούς σεισμούς στις 5 και 6 Φεβρουαρίου 1966. Εκατοντάδες κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές εστίες τους. Η διοίκηση, αδιαφορώντας για τις πληγές που άνοιξαν οι σεισμοί, άφησε τα χωριά να ερημώσουν, τους κατοίκους να μετακινηθούν και να εγκατασταθούν μονίμως σε άλλους τόπους, ενώ πολλοί ακολούθησαν τον δύσκολο δρόμο της μετανάστευσης. Για να αντιληφθείτε το μέγεθος της αποδυνάμωσης του ορεινού χώρου των Αγράφων λόγω της σεισμικής δραστηριότητας, αρκεί να αναφέρουμε ότι από τις διακόσιες δεκαεπτά οικογένειες του χωριού Μοναστηράκι, (περίπου 900 κάτοικοι) μετά τους σεισμούς, έμειναν μόλις εικοσιτρείς!

Τα Άγραφα

Δύο μεγάλες κοσμοχαλασιές θυμούνται οι Αγραφιώτες, η πρώτη με τις καθιζήσεις του 1897; που βούλιαξε ολόκληρο το χωριό, λένε μάλιστα ότι εκεί που βρίσκεται τώρα η πλατεία υπήρχαν 24 εκκλησίες. Η δεύτερη ήταν η πυρπόληση και το κάψιμο του χωριού, τον Δεκέμβριο του 1941, από τους Ιταλούς. Τότε, σχεδόν γκρεμίστηκαν όλα τα παραδοσιακά πετρόχτιστα σπίτια.

Σήμερα, το παλιό κεφαλοχώρι χτισμένο στις πλαγιές του επιβλητικού Κουκουρούντζου στα 880 μ. υψ., είναι έδρατου ομώνυμου δήμου. Εντυπωσιάζει με το μέγεθός του, την άπλα του οικισμού, την απεριόριστη θέα προς τις γύρω κορφές και τους δεκάδες ιστορικούς συνοικισμούς και βοσκοτόπους που τον απαρτίζουν. Τα πολυθρύλητα Άγραφα, βρίσκονται μόλις τρία χλμ. από τον κεντρικό δρόμο. Η οδήγηση για την πρόσβαση στο χωριό διασχίζει το κατάφυτο πλατανοσκέπαστο φαράγγι(Ατσιαούρα των ντόπιων), του Σμπορορέματος ενώ σε μεγάλο τμήμα της διαδρομής διακρίνεται το πετρόχτιστο μονοπάτι, η παμπάλαια οδός επικοινωνίας των Αγράφων με τα χωριά και το κέντρο. Μάρτυράς του, στέκει λίγο πιο πάνω, το μονότοξο Πετρογέφυρο (1600 – 1650).

Το γεφύρι είναι κλειστό με μια πρόχειρη ξύλινη πόρτα για να μην φεύγουν τα πρόβατα. Αν την ανοίξετε και περπατήσετε πάνω στο τόξο του, θα προχωρήσετε συνάμα βαθιά μέσα στον αδυσώπητο χρόνο, τότε που οι Αγραφιώτες ή οι κυρατζήδες κουβαλούσαν με τα ζώα τις προμήθειες ή τις πραμάτειες τους για τις οικογένειές τους.

Η περιήγηση ξεκινάει από την κεντρική πλατεία με μαζεμένη όλη η υποδομή, τα καταλύματα και τις ταβέρνες. Εδώ ο ταξιδιώτης θα βρει σχεδόν τα πάντα. Περπατώντας στον οικισμό θα διακρίνετε τα καινούργια έργα και τις πλακοστρώσεις των δρόμων που έγιναν την τριετία 2003 – 2005, το δημοτικό σχολείο, που έχει 7 – 8 μαθητές, την παλιά τεχνική σχολή ηλεκτρολόγων, χτισμένη από τότε που το χωριό δεν είχε ρεύμα!. Το δημαρχείο στεγάζεται στο παλιό σχολείο που ανακαινίστηκε όπως και η πλατεία εμπρός του.

Από την παλιά αρχιτεκτονική του, δεν υπάρχει τίποτα, εκτός από το κοινοτικό γραφείο (1915 - 1920). Οι ενδιαφέρουσες εκκλησίες αξίζουν με το παραπάνω μια επίσκεψη. Ο Αγ. Αθανάσιος, η τρισυπόστατη του Σωτήρα, ο Αγ. Δημήτριος πολιούχος και προστάτης του χωριού, οι  Άγ. Απόστολοι κτισμένοι πάνω στην παλιότερη (σώζεται το δάπεδο), η Παναγία (Κοίμηση της Θεοτόκου) και ο Αγ. Γεώργιος (1608), η αρχαιότερη, πετρόχτιστη με σπάνιες τοιχογραφίες (1610).

Info 2 Άγραφα & Κατσαντώνης: Στην ανατολική έξοδο του χωριού είναι η Αγία Βαρβάρα στο ομώνυμο ύψωμα. Αυτό το ψηλό σημείο διάλεξαν και έστησαν το ύψους δύο μέτρων ορειχάλκινο ανδριάντα του κορυφαίου επαναστάτη των Αγράφων Αντώνη Κατσαντώνη, μεταμορφώνονταν τον σε ένα χώρο μνήμης. Είναι ένα έργο του γλύπτη Θύμιου Παπαγιάννη που ολοκληρώθηκε το 2003 δένοντας τα χαρακτηριστικά της αγραφιώτικης ψυχής, με το τοπίο και τη θρησκεία. Είναι μια ακόμη προσφορά του Γεωργίου Σωτηρίου Χόντου προς τη γενέτειρά του και πραγματικά προσθέτει στην εικόνα των Αγράφων.

Ο Μάραθος ή Μύρισι και Μύρεσι

Χτισμένος στα 890 μ. υψ. ίσως στην πιο εντυπωσιακή τοποθεσία – πλάτωμα από όλα τα χωριά των Αγράφων. Περιστοιχίζεται από τις κορφές Προσηλιάκου (1861 μ. υψ.), Ουρανός (1619 μ. υψ.), Κατσαντώνη ή ‘’στ’ Αντών’’ (1431 μ. υψ.), Κόφτρα (1505 μ. υψ.). Είναι περισσότερο υπερήφανο από τα άλλα χωριά γιατί εδώ γεννήθηκε ο Κατσαντώνης, η μεγάλη μορφή του Αρματολικιού των Αγράφων και εδώ βρίσκεται η εκκλησία των Ταξιαρχών (1760), σπουδαίο Αγραφιώτικο μνημείο που ξεχωρίζει από μακριά. Υπήρξε έδρα της ομώνυμης κοινότητας με 13 συνοικισμούς και πάνω από τριακόσιους μόνιμους κατοίκους, που ασχολούνταν κυρίως με τη κτηνοτροφία και τη δασική εκμετάλλευση. Μετά, ήρθε η εγκατάλειψη και για πολλά χρόνια, όπως και σήμερα άλλωστε, λίγες μόνο οικογένειες έρχονται για διακοπές ή για να επισκευάσουν τα σπίτια τους, γύρω στα πενήντα άτομα.

Το 2001 η απογραφή ήταν μια έκπληξη αφού κατέγραψε τριακόσιους τριάντα κατοίκους, που οι αντιξοότητες του χειμώνα τους κρατούν μακριά εκτός από δέκα που ξεχειμωνιάζουν στη γενέτειρά τους.

Στα κλασικά χωριάτικα καφενεδάκια του κυρ - Χρήστου Πεσλή και της κυρίας Μαρίας Μπούρα θα βρείτε σπέσιαλ μεζέδες για τσιπουράκι ντόπια φέτα αλλά και τηγανιά. Κυρίως όμως θα ξετρυπώσετε εικόνες της παλιάς Ελλάδας και την αντίληψη του χρόνου που έχει χαρακώσει στο πέρασμά του αυτές τις μορφές. Ο Μάραθος, παρά το μέγεθός του, έχει αξιοθέατα που θα ζήλευαν άλλα, μεγαλύτερα χωριά. Περιβάλλεται από ένα κατάφυτο περιβάλλον με δεκάδες μονοπάτια για πεζοπορία, μέχρι κάτω στο βάθος του γκρεμού που κυλάει το Μυρισιώτικο ρέμα, που έδινε δύναμη στη βαριά μυλόπετρα του παλιού πετρόχτιστου νερόμυλου.

Info 3 Μάραθος & Κατσαντώνης: Η προτομή του Αντώνη Κατσαντώνη (1775; - 1808;), που δεσπόζει στην ομώνυμη πλατεία του Μάραθου είναι έργο του γλύπτη Βασίλη Παπασάικα. Η χρονολογία γέννησής του ‘’αετού των Αγράφων’’ δεν προσδιορίζεται με ακρίβεια. Τοποθετείται ανάμεσα στα έτη 1773 – 1777 με πιθανότερο το 1775. Πατέρας του ήταν ο Σαρακατσάνος αρχιτσέλιγκας Γιάννης Μακρυγιάννης από το Βασταβέτσι = Πετροβούνι στα Ηπειρώτικα Τζουμέρκα. Γύρω στο 1770 γνωρίστηκε με την Αρετή, κόρη μεγαλοτσέλιγκα από τον Μάραθο και στέριωσε για λίγο εκεί.

Ο Αντώνης, αργότερα Κατσαντώνης ήταν ο πρωτότοκος γιος του, οι άλλοι δύο ήταν ο Κώστας Λεπενιώτης και ο Γιώργος Χασιώτης. Η δράση του θρυλικού Κατσαντώνη πριν, και των αδερφών του στη διάρκεια αλλά και μετά τους χρόνους της Επανάστασης, απλώθηκε πέρα απ’ τα Άγραφα, στην Αιτωλία, την Ακαρνανία μέχρι την Ήπειρο και τη Λευκάδα επισκιάζοντας γρήγορα την αίγλη, και την ιστορική παρουσία των Μπουκουβαλαίων, αυτής της πολύκλαδης οικογένειας του αρματολικιού των Αγράφων, του σημαντικότερου της κεντρικής Ελλάδας. Θανατώθηκε μαζί με τον αδελφό του Γιώργο στα Γιάννινα το 1807 – 1808.

Info Μάραθος & Κατσαντώνης: Ο Κατσαντώνης φυλακίστηκε στα Γιάννινα από συκοφαντία, δήθεν για κλοπή ενός προβάτου. Κατά τη διάρκεια της κράτησής του, ο Αλή Πασάς προείδε τα ψυχικά και σωματικά του χαρίσματα και του έκανε πρόταση να τον κατατάξει στους εκλεκτούς σωματοφύλακές του (Αληπασαλήδες Τζοχανταραίοι). Ο Κατσαντώνης του απάντησε «μου λέτε πράμα που δεν θα κάνω ποτέ, αν μπορούσα μόνο να πηδήσω έξω από τη φυλακή». Και τότε; του λέει ο Αλής, τι θα γίνει; θα στείλω τους έφιππους χωροφύλακες (Σοφαρίδες) να σε συλλάβουν. «Μου δίνεις, λέει ο Κατσαντώνης, 15 δρασκελιές μπροστά απ’ αυτούς, και τότε θα δεις». Εμπρός, είπε ο Αλής και τον άφησε. Έ λοιπόν …οι έφιπποι χωροφύλακες, στην πεδιάδα των Ιωαννίνων, δεν κατόρθωσαν να τον συλλάβουν!! (Δ. Παπακώστα, Ηπειρωτικά, σ. 546).

 

Info Μάραθος & Κατσαντώνης: Ι. Ν. Ταξιαρχών. Ο Μάραθος έχει δύο εκκλησίες, της Αγίας Αικατερίνης έξω από χωριό, και στο κέντρο του οικισμού, την ξεχωριστή των Αγίων Ταξιαρχών (1760), που είναι αφιερωμένη στον αρχάγγελο Μιχαήλ. Είναι μνημείο μεγάλης αρχιτεκτονικής αξίας και ο μεγαλύτερος σε μέγεθος από όλους τους προεπαναστατικούς ναούς των Αγράφων, γεγονός που υποδηλώνει σημαντικό πληθυσμό. Ιδιαίτερα αξιόλογης τέχνης θεωρείται η αγιογράφηση του ναού που έγινε σε δύο φάσεις (1769 και 1791), από τους δημιουργικότερους επιγόνους της σχολής του Διονυσίου, στο Φουρνά, οι Γεώργιος Γεωργίου και Γεώργιος Αναγνώστου. Οι ίδιοι που έχουν αφήσει εξαιρετικές εργασίες τους σε πολλές εκκλησίες και μοναστήρια των Αγράφων. Σημαντικό είναι το σκαλιστό ξυλόγλυπτο τέμπλο του 18ου αι. με πλούσιες φυτικές διακοσμήσεις, αποτρεπτικούς δράκοντες και δεσποτικές εικόνες ηπειρώτικης τέχνης του 1746.

Τα Επινιανά

Διάσημα για την περίφημη Ι. Μονή Παναγίας της Στάνας, από το θαρραλέο μπαλκόνι της οποίας βλέπετε μεγάλο τμήμα του Ασπρορέματος που αργοκυλά κάτω στη χαράδρα, για το παλιό στενό μονοπάτι προς το Ασπρόρεμα (βλ. ενότητα με τα πόδια), για την πετρόχτιστη εκκλησία του Αγίου Γεωργίου που άρχισε να κατασκευάζεται το 1890 από ντόπιους, Πηγκιανίτες μαστόρους και ολοκληρώθηκε το 1910, και για τη διαδρομή προς το πέτρινο γεφύρι της Ανηφόρας και τον Καρβασαρά. Από την τσιμεντένια γέφυρα του Αγραφιώτη, θα περάσετε την δστ. που οδηγεί στον συνοικισμό Άγιοι Θεόδωροι, τις πινακίδες «προς Φαράγγι Ασπρορέματος» (βλ. ενότητα με τα πόδια), διανύοντας συνολικά τέσσερα χλμ μέχρι τα Επινιανά, που φανερώνονται ξαφνικά σ’ ένα πανέμορφο οροπέδιο στα 1050 μ. υψ., σκαρφαλωμένο στη δυτική πλευρά της κορφής Φτέρη (2128 μ. υψ.). Παλιότερα λεγόταν Επαινιανά από τη λέξη έπαινος, κατά λάθος όπως λένε, κάποιος επίσημος το έγραψε Επινιανά και από τότε έμεινε. Οι ντόπιοι το αναφέρουν Πινιανά και Πηγκιανά, το βρίσκουμε όπως και Πενιανά.

Τα τελευταία χρόνια, με αφορμή τους δρόμους που ανοίχτηκαν, δόθηκε το έναυσμα για μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα με πολλές καινούργιες, και αρκετές αναστηλώσεις παλιών κατοικιών. Στην απογραφή του 2001 είχε 730 κατοίκους, πράγμα που δικαιολογεί την ανοικοδόμηση που γίνεται, και αιφνιδιάζει τον ανύποπτο επισκέπτη, ειδικά αυτόν που έχει ξανάρθει. Ήταν έδρα της ομώνυμης κοινότητας που περιλάμβανε τους συνοικισμούς Φτέρη, Ανηφόρα, Ασπρόρεμα, χωρίς μεγάλες δυνατότητες στη γεωργία λόγω του πετρώδους εδάφους, με εξαίρεση το καταπράσινο οροπέδιο της Απιδιάς (βλ. ενότητα Off Road) στα 1300 μ. υψ., όπου υπάρχει μικρός εγκαταλειμμένος συνοικισμός και φαίνεται ότι καλλιεργούσαν συστηματικά. Το αντίθετο όμως συνέβαινε με την κτηνοτροφία που ήταν ανεπτυγμένη, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ότι σήμερα, χάρη στα απέραντα και έξοχα βοσκοτόπια. Είχαν, και διατηρούν ακόμα, πολλά μελίσσια που παράγουν ένα εξαιρετικά αρωματικό και διάφανο ελατόμελο – ανθόμελο, «Ασπρορέματος», όπως το λένε.

Πεζοπορώντας στο χωριό, θα βρεθείτε στα κλασικά καφενεδάκια του Αποστόλη Αποστόλου ή του Λευτέρη Αβράμπου, με τη ξυλόσομπα να ζεσταίνει το χώρους και τις καρδιές των πεζοπόρων εδώ και χρόνια. Καφές ή τσιπουράκι με όλα τα μεζεδάκια της στιγμής (ομελέτες, λουκάνικα κ.λπ.), στη διάθεσή σας. Στην όμορφη πλακόστρωτη πλατεία των Επινιανών βρίσκεται ο θαυμάσιος καινούργιος ξενώνας ‘’το Πανόραμα’’ του Κώστα και της Γιώτας Γαντζούδη που προκαλεί για στάση και ανασύνταξη της παρέας.

Info 4 Επινιανά & Μέλι: Στα Άγραφα ξεγελούν τις μέλισσες και ανακαλύπτουν τα άγρια μελίσσια καίγοντας μέσα στο δάσος κερήθρα, πάνω σε ένα ξύλο. Κατεβαίνουν οι μέλισσες να το γευθούν, να το βυζάξουν, ενώ ο μελισσοκυνηγός τις παρακολουθεί. Μόλις αυτές χορτάσουν και σηκωθούν, τις παρακολουθεί σε ποια κουφάλα ή πέτρα θα πάνε να κρυφτούν. Τότε σημαδεύει το μέρος και γυρνά αργά το φθινόπωρο να τρυγήσει το αγριόμελο.

Info 4α Επινιανά & Ιερά Μονή Παναγίας Στάνας ή Σίκας (16ου αιώνα): Ένα ακόμα σημαντικό μνημείο των Αγράφων, αφιερωμένο στη Γέννηση (Γενέθλιον) της Θεοτόκου. Για την ιστορία της, μόνο η παράδοση έχει να διηγηθεί κάποια περιστατικά όσον αφορά την εικόνα, και το χτίσιμο του ναού. Η περιουσία της ήταν κτηνοτροφική, ενώ, ως τα μέσα του 18ου αι., έχει 800 γιδοπρόβατα που έβοσκαν σε δικούς της βοσκοτόπους. Η παράδοση αναφέρει ότι εκεί μεταφέρθηκε η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας από το χωριό Στάνου του πρώην δήμου Αμβρακίας (νυν Αμφιλοχίας), της επαρχίας Βάλτου κατά τη περίοδο της εικονομαχίας. Το καθολικό είναι ναός τρίκοχος με ψηλό τρούλο, πιθανώς του 18ου αι.

Σώζεται και μικρότερος ναός μονόχωρος ενώ στο εσωτερικό υπάρχει ένα θαυμάσιο ξυλόγλυπτο τέμπλο με δεσποτικές εικόνες του 1798 αφιερώματα του «Χρήσου γεωργίου εκ χώρας βραηνών και έργα του Δημητρίου Λάμσο». Το πρώτο από τα βημόθυρα ανήκει στο υπάρχον τέμπλο, είναι έργο του ζωγράφου Ιωάννη Παναγιωτόπουλου και σύμφωνα με επιγραφή είναι του 1881. Η πρόσβαση (υπάρχει πινακίδα) γίνεται πριν τα Επινιανά δεξιά, στον ανηφορικό δρόμο (1,5 χλμ), που σταματά στο πλάτωμα με τα βοηθητικά κτήρια της Μονής. Πρόσφατα (2003 – 4) ανακαινίστηκαν και συντηρήθηκαν από Αλβανούς πετράδες, όπως και ο πλακοστρωμένος υπαίθριος χώρος.

Τα Βραγγιανά ή Βρανιανά και Μεγάλα Βραγγιανά

Δεκάδες στοιχεία συνυπάρχουν στα Βραγγιανά και το Βαλάρι (βλ. ενότητα Μην Χάσετε). Δικαιολογημένα χαρακτηρίζονται σαν δύο από τα ομορφότερα κατοικημένα μέρη στον ορεινό χώρο των Αγράφων, ίσως μοναδικά με τέτοιας δύναμης τοπία. Τα Βραγγιανά είναι το μεγάλο, χτισμένο στα 1080 μ. υψ. σε περίκλειστη τοποθεσία, με τα καλύτερα διατηρημένα μνημεία της ορθοδοξίας. Υπήρξε έδρα της φημισμένης Σχολής ή ‘’Ελληνομουσείον’’ Βραγγιανών, που δίδαξαν ο Ευγένιος Γιαννούλης και ο Αναστάσιος Γόρδιος. Τα σπίτια είναι απλωμένα, σε μεγάλη έκταση και πολλούς μαχαλάδες - γειτονιές, ενώ αρκετά καινούργια, άλλα αναστηλωμένα και άλλα παλιότερα, που δεν άντεξαν τη φθορά του χρόνου, κερδίζουν τη ματιά του περιηγούμενου.

Στα μέσα του 17ου αι., ήταν μια σημαντική και ακμάζουσα κοινότητα των Αγράφων, με ισχυρούς κοινωνικούς παράγοντες και προύχοντες με ζωηρό ενδιαφέρον για τον τόπο τους. Επιφανείς οικογένειες  ήταν των Στάνου, Μπούνου, Τσαναρέα, Λούτζου, Αντάρτη, Λήφου, Μαυρωτά, Αρμάγου, Αυγέρη, Πολύζου και άλλων γνωστών από αναφορές σε επιγραφές εκκλησιών και επιστολές λογίων. Στην εποχή της ακμής τους είχαν μεγάλα τσελιγκάτα, βιοτεχνίες μάλλινων υφασμάτων, ενώ ήταν ονομαστά για τα εργαστήρια κατασκευής κοσμημάτων και όπλων (πιστόλια, σπαθιά, γιαταγάνια), που αν συνδυαστεί με την ελευθερία που απολάμβαναν στη χρήση τους οι Αγραφιώτες κλεφταρματωλοί, αγωγιάτες, τσελιγκάδες, μπορούμε να συμπεράνουμε και για τα σημαντικά κέρδη των οπλοποιών.

Για να μεταφερθούν όλα αυτά τα εμπορεύματα χτίζονται τα γεφύρια στην είσοδο του χωριού, σπάζοντας την οικονομική και επικοινωνιακή απομόνωση της ορεινής κοινότητας, με τα πεδινά. Περίφημοι ήταν οι αγωγιάτες των Βραγγιανών, που έφταναν με τα κατάφορτα καραβάνια τους ως την Κωνσταντινούπολη και τη Βλαχία. Ανάλογα με το επάγγελμα ήταν χωρισμένες και οι συνοικίες: Στανάδες, Σπαθάδες, Γραμματικάδες (σ.σ. τα σημερινά Παρθενέικα), Βλαχλέϊκα, Παναγία Παζάρ και Καψαλέϊκα. Όλα αυτά δείχνουν μια έντονη κινητικότητα ενώ μαρτυρούν και πλούσια οικονομική δραστηριότητα, αποτέλεσμα της οποίας υπήρξε η πρωτοβουλία των κατοίκων για την ίδρυση ανώτερης Σχολής της ελληνικής παιδείας στην κοινότητά τους.

Τα σημερινά Βραγγιανά αποτελούνται από τον κεντρικό οικισμό και πέντε συνοικισμούς (Βαλάρι, Δέντρος, Έλατος, Καρυά, Κουστέσα). Στην απογραφή του 2001 βρέθηκαν με 617 κατοίκους, περισσότερους από το 1940, (550). Καθώς διασχίζετε την πρώτη γειτονιά του, τον Άι Γιώργη, ονομασία που προέρχεται απ’ την ομώνυμη εκκλησία του πολιούχου και προστάτη του χωριού, ένα στενό δρομάκι σας οδηγεί στο σχολείο, την ευρύχωρη αυλή του και την κρήνη για ολόδροσο νερό. Αυτό ήταν το πρώτο (τριθέσιο με 75 παιδιά μέχρι το 1970), από τα τρία που είχε, το δεύτερο ήταν στο συνοικισμό Βαλάρι (διθέσιο με 75 παιδιά μέχρι το 1975 σύμφωνα με μαρτυρία του παπα - Παναγιώτη Τσιώλη 10/3/06), και το τρίτο στην Κουστέσα (μονοθέσιο με 25 παιδιά μέχρι το 1975 σύμφωνα με μαρτυρία του Κώστα Στούμπου 15/3/06). Διακρίνεται ακόμα κρεμασμένο το εποπτικό υλικό, ο μαυροπίνακας, οι χάρτες, τα βιβλία, και λίγα τετράδια των παλιών μαθητών.

Αμέσως μετά, μια κατηφόρα σας φέρνει στη γειτονιά Στανάδες με το φιλόξενο καφενείο του Κώστα Τσιώλη (ένα από τα τρία που έχει το χωριό), που μαζί με την γυναίκα του Κατερίνα φροντίζουν όλους τους καλοκαιρινούς μήνες μέχρι και τον Οκτώβριο να μην λείπει τίποτα από τους 285 (’01) καλοκαιρινούς κατοίκους και τους ακόμα περισσότερους επισκέπτες. Ο ίδιος ασφαλτόδρομος περνά από τον Άγιο Δημήτριο, την παλιότερη εκκλησία των Βραγγιανών, διασχίζει μια εκπληκτική ρεματιά και σταματά δίπλα από την πλακοστρωμένη πλατεία με την ιστορική κρήνη  «Φοντάνα» δίπλα στην μεγάλη πλατανοσκέπαστη και ανήλια «Γούβα» Βραγγιανών. Μοναδικό κτίσμα, το ιστορικό και φημισμένο «μονύδριο» της Αγίας Παρασκευής, (το καθολικό της άλλοτε φημισμένης μονής), στην περιοχή που κάποτε υπήρξε μια από τις σπουδαιότερες ανώτερες Σχολές της προεπαναστατικής Ελλάδας (βλ. ενότητα Μην Χάσετε).

Info 5 Βραγγιανά & Ευγένιος Γιαννούλης ο Αιτωλός (Μέγα Δέντρον Αιτωλίας 1590/1600 – Ι. Μ. Αγίας Παρασκευής Γούβας Βραγγιανών 5 Αυγούστου 1682): Σπουδαίος λόγιος και πρωτοπόρος διαφωτιστής έμαθε τα πρώτα του γράμματα στη γειτονική προς το χωριό του Μονή Βλοχού από τον Αγραφιώτη ιεροδιδάσκαλο Αρσένιο και αργότερα (1614) στην Μονή Παναγίας Τροβάτου. Έγινε κληρικός το 1616 (χειροτονήθηκε διάκονος στην Ι. Μ. Τατάρνας), και τρία χρόνια αργότερα χειροτονείται πρεσβύτερος από τον πατριάρχη Αλεξανδρείας Κύριλλο Λούκαρι . Ταξίδεψε στα μεγάλα κέντρα της Ορθοδοξίας, Άγιο Όρος – Άγιοι Τόποι, και συνέχισε τις σπουδές του στα Τρίκαλα (1624 – 1625), την Κεφαλονιά, τη Ζάκυνθο, την Κωνσταντινούπολη. Δάσκαλοί του οι σπουδαίοι Παΐσιος Μεταξάς, Θεόφιλος Κορυδαλλέας, Μελέτιος Συρίγος.

Παράλληλα με τη διδασκαλία και τη συγγραφή, ιδρύει σχολεία, ανοικοδομεί ναούς, χτίζει οικοτροφεία για τους απόρους σπουδαστές. Η ελευθερία, η ανάγκη για μόρφωση, αλλά πιθανότατα και το αλάνθαστο κριτήριο του Ευγένιου Γιαννούλη τον έφερε, μετά από πρόσκληση των κατοίκων στη Γούβα, όπου το 1661, πριν από την περίοδο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (1750 – 1828), ιδρύει το δεύτερο ονομαστό κέντρο ελληνικής παιδείας στον ευρυτανικό χώρο την Σχολή Βραγγιανών. Η προσφορά και οι διδαχές του συνεχίστηκαν μετά το θάνατό του από τον μαθητή του Αναστάσιο Γόρδιο. Με τη συμπλήρωση τριακοσίων ετών από την αποδημία του, το Οικουμενικό Πατριαρχείο ύστερα από εισήγηση της Ιεράς Μητροπόλεως Καρπενησίου, τον ανακήρυξε Άγιο. Όρισε η μνήμη του να τελείται την παραμονή της Θείας Μεταμορφώσεως (5 Αυγούστου).

Info Βραγγιανά & Αναστάσιος Γόρδιος (Βραγγιανά 1654 – Βραγγιανά 8 Ιουνίου 1729): Ο καλύτερος μαθητής του Ευγένιου Γιαννούλη που έγραψε τη βιογραφία του δασκάλου του και συνέβαλε τα μέγιστα στην κοινωνική και πνευματική ζωή των Αγράφων. Διάκονος έρχεται στην Αθήνα το 1676, «την πάλαι περίφημον εστίαν των σοφών», όπως γράφει σε μια επιστολή του. Δάσκαλοί του εδώ, είναι ο Ιωάννης Μπενιζέλος και ο Νικόδημος Μαζαράκης που φροντίζει να τον στείλει στην Ιταλία για ανώτερες σπουδές αρχαίων ελληνικών, λατινικής φιλολογίας, θεολογίας και ιατρικής. Ακολουθώντας τα βήματα του δασκάλου του, βρέθηκε στην «ολιγάνθρωπον» πατρίδα (σ.σ τα Άγραφα συγκριτικά με τη Ρώμη, που σπούδαζε), όπου επιδίδεται με ζήλο στη διδασκαλία, τη συγγραφή, το θείο κήρυγμα και επιπλέον από τον δάσκαλό του, στις ιατρικέςσυμβουλές.

Αξιοθαύμαστος δάσκαλος του Γένους διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο στην πανελλήνια προσπάθεια για επιβίωση του ελληνισμού σε μια εποχή που το οθωμανικό κράτος ήταν ακόμα ακμαίο και κυρίαρχο. Οι πάνω από 750 επιστολές του από τα Βραγγιανά, αποτελούν σπουδαίο κεφάλαιο της νεοελληνικής γραμματείας και ολοένα περισσότερο συγκεντρώνει το ενδιαφέρον των ειδικών μελετητών. Αυτές απευθύνονται σε σημαίνοντα πρόσωπα της εποχής, προτρέποντάς τους να βοηθήσουν σε έργα κοινωφελή, ανέγερση σχολείων, εκκλησιών, περιγράφοντας ταυτόχρονα τα γεγονότα της εποχής.

Το Τρίδεντρο

Βρίσκεται πάνω στο πολυσύχναστο σταυροδρόμι προς Βραγγιανά, Ασπρόρεμα και Τροβάτο. Από παλιά είναι πόλος έλξης κυνηγών, ορειβατών ή πεζοπορικών ομάδων λόγω του απαράμιλλου φυσικού κάλους των βουνών που το περιτριγυρίζουν και των δρόμων (μονοπατιών παλιότερα) που οδηγούν στο θρυλικό αθέατο Ασπρόρεμα και το Τροβάτο (βλ. ενότητα Off Road). Είναι ευρύτερα γνωστό στους ιατρικούς και φιλολογικούς κύκλους, από την γέννηση του Νικολάου Βελισδονίτη, που διετέλεσε ένας από τους σημαντικότερους μαθητές της Σχολής του Καρπενησίου (1650;) ο οποίος διέπρεψε ως γιατρός με μεγάλο επιστημονικό έργο (Βλ. ενότητα Ανακαλύψεις).

Τον όμορφο οικισμό του Τρίδεντρου (προ του 1928 Βελισδόνι και Βελκοδίνο, στα 960 μ. υψ.), τον συναντάτε σχεδόν 1900 μ. από τον κεντρικό δρόμο Επινιανών – Τροβάτου λίγο μετά τον μεγάλο πλάτανο – ‘’σπίτι’’ (βλ. ενότητα Ανακαλύψεις). Είναι χτισμένος σε μαγευτική τοποθεσία στην πλαγιά της κορυφής Καυκί (1607 μ. υψ.). Ο δρόμος σταματά στη μεγάλη πλακόστρωτη πλατεία που περιτριγυρίζεται από όμορφα μονώροφα σπίτια με ξυλοδεσιές και παλιά καταστήματα, όπως ήταν κάποτε οι πλατείες, το κέντρο, όλων των ορεινών χωριών.

Πολύ αργότερα, με τις μοδάτες παρεμβάσεις διαφοροποιήθηκε αυτός ο ενδεικτικός της κοινωνικής τάξης ιστός. Απέναντι σας  είναι το υπερυψωμένο καφενείο του Τιμόθεου Τσιάρα για σπέσιαλ τσιπουρομεζέδες, και στο τέλος του δρόμου είναι οι «Καμάρες» ονομασία που πήρε η γειτονιά από τις παλιές, γκρεμισμένες σήμερα, ‘’Καμάρες’’ που υπό τύπον αψίδας, κάλυπταν το μικρό στενό. Εκεί βρίσκεται το «καφενείο των κυνηγών», της οικογένειας Πεσλή. Η κ. Λαμπρινή και ο κ. Θανάσης υποδέχονται τους επισκέπτες ενώ κάθε απορία έχει την απάντησή της τουλάχιστον για τη γύρω περιοχή.  

Τα στενά δρομάκια του οικισμού οδηγούν στο κατηφορικό πλακόστρωτο μονοπατάκι που σύντομα σας φέρνει στην λιθόχτιστη εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, πολιούχου και προστάτη του χωριού. Όμορφη, καινούργια εκκλησία που χτίστηκε το 1974 στην θέση παλιότερης, η οποία ράγισε από τους σεισμούς του 1966. Στο υπέρθυρο της νοτιοανατολικής εισόδου υπάρχει καταταλαιπωρημένη και δυσκολοδιάβαστη εγχάρακτη επιγραφή. Πρόσφατα (καλοκαίρι 2005), ολοκληρώθηκε η ανακαίνιση κατά την οποία προστέθηκε ο ευρύχωρος προθάλαμος και το θαυμάσιο κωδωνοστάσιο, ευγενική «Δωρεά Νικολάου Σωτ. Χόντου 2003», όπως γράφει η μαρμάρινη πλάκα δίπλα από το κυκλικό παράθυρο.

Στην άκρη της μικρής πλατείας βρίσκεται το κτήριο του παλιού σχολείου. Μαρτυρία για τον διακαή πόθο των Τριδεντριωτών να μάθουν τα παιδιά τους γράμματα, αποτελεί η σκαλισμένη σε πέτρα επιγραφή, που γράφει ότι χτίστηκε το 1940, ίσως το παλιότερο της περιοχής. Ανέστειλε τη λειτουργία του το 1993.

Info 5 Τρίδεντρο & Νικολάος Βελισδονίτης: Κοντά στον δάσκαλό του, Ευγένιο Γιαννούλη, «τα των Ελλήνων επαιδεύετο, παρά δε τινι των Αγαρηνών τα των Αράβων». Όπως μας πληροφορεί ο Αναστάσιος Γόρδιος, μεταξύ των πολλών μαθητών της σχολής διακρίνεται και ο Νικόλαος από το Βελισδόνι Αγράφων που «επί μέγα ήρθη της φήμης, ώστε και βασιλικός αρχίατρος ανεκηρύχθη, ηυδοκίμει δε προς ούς αν αφίκοιτο επί θεραπεία)». Διέπρεψε ως γιατρός, αναδείχθηκε ερευνητής στον κλάδο της ιατρικής επιστήμης, ενώ με δισταγμό του αποδίδεται η συγγραφή οκτώ σπουδαίων ιατρικών συγγραμμάτων όπου απαντάται με τις επωνυμίες Νικόλαος Αγραφιώτης, Νικόλαος Βελισδονίτης, Νικόλαος ιατρός, Νικόλαος Ιερόπαις.
1) Πραγματεία «Περί Φυσιολογίας και Παθολογίας»,
2) «Αντιδοτάριον εξηγημένον από την Ιταλικήν γλώσσαν…»,
3) «Εκδόσεις μερικαί εις αρχάριον ιατρόν…»,
4) «Βιβλίον Φαρμακοποιίας καλούμενον Αυγή των ιατρών…»,
5) «Βιβλίον καλούμενον Εκλογή, φάρμακα περιέχον…»,
6) «Βίβλος Ιατρική…»,
7) «Λεξικόν τινων βοτάνων…»,
8) «Θεραπευτική μέθοδος εν συντομία…».

Το Τροβάτο

Ο μεγάλος οικισμός στα 1000 μ. υψ., είναι χτισμένος στις πλαγιές του επιβλητικού βουνού Ντεληδήμι (2163 μ.) που επιβάλλεται στη ματιά σας με τον όγκο και την άγρια ομορφιά του. Η περιοχή του Τροβάτου διαθέτει κάποια από τα καλύτερα βοσκοτόπια των Αγράφων δημιουργία του πλούσιου υδροσυστήματος της περιοχής με δεκάδες πηγές και ονομασίες, όπως «Χαλκερά», «Στέρνα», «Χιόνα», που ξεπηδούν από το πελώριο Ντεληδήμι, αποτελώντας τις κύριες πηγές του Αγραφιώτη. Οι απλωμένοι σε μεγάλη έκταση συνοικισμοί, Χιόνα ή Χιόνου, τα Καβάκια, τους Αγίους Δημήτριο, Αθανάσιο, και Θεόδωρο θυμίζουν ότι σε αυτή την εδαφική περιφέρεια υπήρξαν κάποια από τα μεγάλα τσελιγκάτα των Αγράφων, Σαλαγιάννηδες, Καλογεραίοι, Μαργωναίοι κ.ά, που με τα χιλιάδες αιγοπρόβατα ρύθμιζαν την οικονομική ζωή του τόπου.

Το Τροβάτο έχει 451 κατοίκους (’01) που ασχολούνται με την κτηνοτροφία κυρίως το καλοκαίρι, και εξυπηρετικά ταβερνάκια – καφενεία. Σερβίρουν μεζέδες της ώρας, δυνατό τσιπουράκι, ενώ με λίγη τύχη θ’ απολαύσετε καταπληκτική χορτόπιτα.  Οι αγέρωχες βουνοκορφές, ‘’κοιτούν’’ και περιζώνουν το Τροβάτο, δίνοντας το έναυσμα για πολλές πεζοπορίες προς το προκλητικό Ντεληδήμι. Από εδώ ξεκινούν ή καταλήγουν πολλές διαδρομές κυρίως προς την ομώνυμη κορφή (2126 μ. υψ.) χωρίς να λείπουν οι διήμερες, τριήμερες προς Λακκώματα – Λεοντίτο ή Ασπρόρεμα – Μέρσα – Επινιανά, που συνήθως, λόγω του μήκους τους, περιλαμβάνουν διανυκτέρευση σε σκηνές.

Αναμφίβολα, μια από τις ομορφότερες εκδρομές είναι αυτή που μέσα από το χωριό, κατεβαίνει εύκολα κοντά στους νερόμυλους στο Τροβατόρεμα, περνάει στο απέναντι βουνό, όπου ένας καταπληκτικός δασικός θα σας βγάλει στον ξεχασμένο αλλά πανέμορφο συνοικισμό των Βραγγιανών, την αθέατη Κουστέσα (1000 μ. υψ.,101 κατ. ’01). Τα νερά του ομώνυμου χείμαρρου προσθέτουν με την παρουσία τους χιλιάδες στρέμματα ελατοδάσους, διαμορφώνοντας ένα γοητευτικό περιβάλλον, πολύ γνωστό στους πεζοπόρους.

Αποτελεί το κυριότερο πέρασμα του ευρωπαϊκού μονοπατιού υπερσυνοριακών διαδρομών Ε-4, που οδηγεί από το Βλάσι (Καρδίτσα), στα Βραγγιανά (Ευρυτανία) και αντίστροφα. Στην απέναντι πλευρά του χείμαρρου, ο στενός δρόμος οδηγεί στον νερόμυλο του Βασίλη Μουστάκα, που ακόμα βρίσκεται σε λειτουργία, αλέθοντας κυρίως καλαμπόκι από τα γύρω χωριά, χωρίς να λείπει και το στάρι, από το Τροβάτο. Να το δείτε αυτό το εξαιρετικό μνημείο και μετά να επισκεφθείτε το καφενεδάκι – ταβέρνα του Αναστάση Στούμπου που, σημειώστε, είναι από τα λίγα στην περιοχή που ανοίγει χειμώνα – καλοκαίρι.

Στον συνοικισμό του Αγ. Αθανασίου βρίσκεται το παλιό μοναστήρι της Παναγίας αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Σε αυτή τη μονή δίδασκαν οι λογιότατοι Αντώνιος από το Τροβάτο και Βαρθολομαίος από το Αιτωλικό, εκεί πήγε το 1614 μεταξύ των νέων της εποχής και ο Ευγένιος Γιαννούλης, όπου συμπλήρωσε τις σπουδές μαθαίνοντας βυζαντινή μουσική. Από το συγκρότημα της μονής σώζεται μόνο το καθολικό με αξιόλογες τοιχογραφίες, δημιουργίες των ζωγράφων Ιωάννη και Ιωάννη, πατέρα και γιου του 1644, όπως βεβαιώνει και η επιγραφή της ιστόρησης πάνω από την είσοδο: «Δια χειρός ημών Ιωάννου και ετέρου Ιωάννου έτη από Θεογονίας αχμδ’ (=1644)». Η παλιότερη σωζόμενη εκκλησία όμως, είναι ο Άγ. Δημήτριος, στον ομώνυμο συνοικισμό. Αυτή συνδέεται με την πρόσφατη ιστορία (1944) γιατί εδώ φιλοξενήθηκε και λειτούργησε για λίγους μήνες το Παιδαγωγικό Φροντιστήριο Στερεάς της Π.Ε.Ε.Α.

Info 6 Τροβάτο & Αγραφιώτης: Αυτός ο πολύτιμος ποτάμιος υγρότοπος έχει τις πηγές του στο Τροβάτο. Συνοδεύει κάθε επισκέπτη της περιοχής διασχίζοντας με νότια κατεύθυνση σχεδόν όλο τον ορεινό χώρο των Αγράφων και ενισχυμένος από πλήθος παραποτάμων, εκβάλει μετά από εξήντα περίπου χλμ., στην τεχνητή λίμνη των Κρεμαστών. Στη διάρκεια της συνεχούς ροής του δημιουργεί όλη αυτή τη πληθωρική παραποτάμια βλάστηση και τους μεγάλους παρυδάτιους πλαταναιώνες. Μαζί με τις ιτιές, τα δεκάδες είδη αμφιβίων, ερπετών, πουλιών και σπάνιων θηλαστικών συνθέτουν την πανέμορφη κοιλάδα του Αγραφιώτη. Η χρησιμότητά του είναι μεγάλη τόσο στην άρδευση, όσο και στην αναψυχή, την ερασιτεχνική αλιεία και άλλες χρήσεις που θα προκύψουν από την ''ανάπτυξη'' του τουρισμού.

Τα Πετράλωνα (Σάικα)

Σημαντικό χωριό στη μέση καταπράσινου ελατόδασους πάνω στο σύνορο του νομού Ευρυτανίας με τον νομό Καρδίτσας, αποτελεί την συντομότερη έξοδο από τα Άγραφα προς την λίμνη Πλαστήρα.  Τα Πετράλωνα (προ του 1955 Σάικα στα 730 μ. υψ.), διασώζουν  ακόμα κάποια παλιά σπίτια άλλα ανακαινισμένα, πολλά νεώτερα, ενώ οι ευλογημένοι θαρρείς κήποι, αυτή την εποχή (Ιούλιος) είναι κατάφορτοι με κάθε είδους λαχανικά. Το λαμπερό, ολόδροσο καλοκαίρι ανοίγουν όλοι οι δρόμοι, έρχονται τα κοπάδια με τους βοσκούς και τις οικογένειές τους, ανεβαίνουν οι παραθεριστές και υπάρχει σχετική κίνηση από τους 120 – 130 κατοίκους, αντίθετα με το χειμώνα που απομένουν τριάντα. Στο μικρό πλατειάκι υπάρχει το παλιό σχολείο που από το 1966 μέχρι το 1974 φοιτούσαν 14 – 16 μαθητές με δάσκαλο τον Κώστα Σπανό σημερινό διευθυντή της αξιότιμης έκδοσης «Θεσσαλικό Ημερολόγιο». Τα επόμενα χρόνια τα παιδιά ολοένα λιγόστευαν μέχρι το 1984 – ’85 που έκλεισε.

Χειμώνα καλοκαίρι όμως λειτουργούν ακόμη τα τρία καφενεδάκια που σερβίρουν νοστιμότατους ντόπιους μεζέδες, ομελέτες με σπέσιαλ τσιπουράκι. Μεταξύ αυτών είναι του Παναγιώτη Φωλιά που θα σας ξεκλειδώσει την ιστορική Ι. Μ. Αγίας Τριάδας (βλ. ενότητα Μη Χάσετε) ανοίγοντάς σας, την ίδια στιγμή, ένα μεγάλο παράθυρο στο χρόνο και τη μνήμη που εδώ διασώζει αξιόλογα στοιχεία απ’ την πολύ παλιά ιστορία του τόπου. Στο κατάφυτο περιβάλλον γύρω από το χωριό δίνει εξαιρετικές ευκαιρίες για πεζοπορία στα σκιερά μονοπάτια. Στην άκρη του μάλιστα, στο ποτάμι, υπάρχουν τα ερείπια του παλιού νερόμυλου. Παλιότερα λειτουργούσαν λίγα ενοικιαζόμενα όμως δεν υπήρχε ανάλογο ενδιαφέρον από ταξιδιώτες παρά το δασικό, πολιτιστικό πλούτο της περιοχής.

Info 7 Πετράλωνα & Δασικό χωριό: Στην έξοδο του χωριού προς λίμνη Πλαστήρα θα περάσετε από το Ανθηρό (+/- 6χλμ) όπου λειτουργεί το περίφημο Δασικό χωριό «Δρυάδες» ένα κατάλυμα με εστιατόριο και 20 ξύλινα σπιτάκια. Αμέσως μετά θα συναντήσετε τον Άσπρο ποταμό που τρέχει να ενωθεί με το ρέμα Κόπανου για να σμίξουν, στο ύψος της Αγία Αγάθης. Λίγο πριν πέσουν στον Μέγδοβα ή Ταυρωπό (αρχ. Καμπύλος) προλαβαίνουν να κινήσουν τρεις μεγάλες φτερωτές σε αντίστοιχους νερόμυλους του συνοικισμού. Ο ένας λειτουργεί αλέθοντας καλαμπόκι ή στάρι απ’ τα γειτονικά χωριά και τα Πετράλωνα. Υπάρχουν πινακίδες «προς Μαντάνια» όπου ταβέρνα που λειτουργεί ο μυλωνάς.

Monday the 26th. . Joomla 3.0 templates. All rights reserved.